Ngjarje · Lufta e Kosovës
Kushtetuta e Kaçanikut
Shteti shqiptar i lindur në fshehtësi
Më 7 shtator 1990, deputetët shqiptarë të shkarkuar nga Kuvendi i Kosovës u mblodhën fshehurazi në Kaçanik dhe shpallën Kushtetutën e Republikës së Kosovës, themelin juridik të shtetit paralel të vazhduar një dekadë të tërë.
Përmbajtja7 pjesë
Një popull jashtë kuvendit të vet
Në vitin 1989, nën udhëheqjen e Sllobodan Millosheviqit, Serbia ndryshoi kushtetutën e vet dhe hoqi autonominë që Kosova gëzonte sipas kushtetutës jugosllave të vitit 1974. Ajo autonomi i kishte dhënë Kosovës institucionet e veta — kuvend, këshill ekzekutiv, gjyqësor — dhe një zë të drejtpërdrejtë brenda federatës. Ndryshimi kushtetues i vitit 1989 e zbrazi këtë kornizë nga brenda, në një klimë gjendjeje të jashtëzakonshme dhe me praninë e dukshme të forcave ushtarake në krahinë. Institucionet e Kosovës, të ndërtuara mbi atë autonomi, u gjendën papritur pa bazën e tyre juridike, ndërsa deputetët shqiptarë të Kuvendit filluan të përjashtoheshin, në praktikë, nga vendimmarrja mbi fatin e vet.
Pse ka rëndësi
- Në vitin 1989 Serbia e Millosheviqit hoqi autonominë që Kosova gëzonte sipas kushtetutës jugosllave të vitit 1974, duke i lënë institucionet e krahinës pa bazën e tyre juridike.
- Më 2 korrik 1990, të mbyllur jashtë ndërtesës së vet, 114 nga 123 deputetët shqiptarë miratuan në rrugë një Deklaratë Kushtetuese; Beogradi u përgjigj më 5 korrik 1990 duke shpërbërë formalisht Kuvendin e Kosovës.
- Të shpërbërë zyrtarisht, deputetët u mblodhën fshehurazi më 7 shtator 1990 në Kaçanik dhe shpallën Kushtetutën e Republikës së Kosovës.
Deklarata e 2 korrikut dhe shpërbërja e Kuvendit
Më 2 korrik 1990, të mbyllur jashtë ndërtesës së vet nga forcat e rendit, 114 nga 123 deputetët shqiptarë të Kuvendit të Kosovës nuk u tërhoqën. Ata u mblodhën në rrugë dhe miratuan një Deklaratë Kushtetuese, duke shpallur Kosovën njësi të barabartë e të pavarur brenda federatës jugosllave. Ishte një akt paradoksal në kuptimin e vet të fjalës: një kuvend që kishte humbur qasjen te salla e tij ligjëronte nga trotuari, duke pohuar se përjashtimi fizik nuk i hiqte legjitimitetin institucional. Përgjigjja e Beogradit erdhi pas tri ditësh: më 5 korrik 1990, Kuvendi i Serbisë shpërbeu formalisht Kuvendin e Kosovës dhe këshillin e tij ekzekutiv, duke fshirë nga letra institucionin që sapo kishte folur.
Kaçaniku, 7 shtator 1990
Të shpërbërë zyrtarisht, deputetët shqiptarë nuk u shpërndanë e as nuk u dorëzuan. Më 7 shtator 1990, ata u mblodhën fshehurazi në qytetin e Kaçanikut dhe shpallën Kushtetutën e Republikës së Kosovës — akti që historia do ta njohë si Kushtetuta e Kaçanikut. Vetë fshehtësia e mbledhjes ishte pjesë e mesazhit: një organ që ishte shpallur i shpërbërë nga ligji serb vazhdonte të ligjëronte, larg syve të autoriteteve, sikur shpërbërja të mos kishte ndodhur kurrë. Dokumenti e përcaktonte Kosovën si shtet demokratik i popullit shqiptar dhe i popujve e pakicave të tjera që jetonin në të. Ishte, në thelb, themelimi i një shteti brenda kufijve të një shteti tjetër: një kushtetutë e shkruar dhe e miratuar pa territor nën kontroll efektiv, pa njohje ndërkombëtare, pa asnjë nga instrumentet zakonore të sovranitetit — vetëm me vullnetin e një trupi përfaqësues që refuzoi të pranonte fundin e vet ligjor.
Pavarësia dhe referendumi
Një vit më vonë, më 22 shtator 1991, i njëjti kuvend shpalli pavarësinë e plotë të Kosovës, duke e shpënë më tej logjikën e nisur në Kaçanik. Në javët e fundit të po atij muaji, nga 26 deri më 30 shtator 1991, u organizua një referendum i fshehtë dhe jozyrtar për sovranitetin dhe pavarësinë — një ushtrim demokratik i zhvilluar tërësisht jashtë kontrollit dhe njohjes së shtetit serb. Pjesëmarrja qe pothuajse e përgjithshme dhe rezultati dërrmues në favor të po-së — një shprehje vullneti aq e gjerë sa e bënte të vështirë çdo mohim moral, edhe pse asnjë shtet nuk e njohu procesin juridikisht, përveç Shqipërisë.
Shteti paralel
Në vitin 1992 u mbajtën zgjedhje paralele brenda vetë Republikës së shpallur, të organizuara sërish pa aparatin e një shteti të njohur, vetëm me strukturat që shqiptarët e Kosovës ia kishin ndërtuar vetes. Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) fitoi, dhe Ibrahim Rugova u zgjodh president i Republikës së Kosovës së vetëshpallur. Vetëm Shqipëria e njohu zyrtarisht atë shtet. Prej andej e gjatë gjithë dekadës, shqiptarët e Kosovës ndërtuan dhe mbajtën në këmbë një shtet paralel të plotë: arsim shqip paralel, në shtëpi private dhe hapësira të improvizuara kur institucionet publike iu mbyllën, kujdes shëndetësor paralel, dhe një sistem financimi i mbështetur pjesërisht nga një kontribut prej 3 për qind i kërkuar diasporës shqiptare në botë. E gjithë kjo arkitekturë — shkolla, klinika, arkë e përbashkët — qëndroi mbi një kod të vetëm: qëndresa jo e dhunshme, e udhëhequr nga Rugova dhe LDK-ja, e disiplinuar deri në kufijtë e vetëkontrollit kolektiv, e mbajtur gjallë nga një ndjenjë detyrimi të përbashkët midis atyre brenda Kosovës dhe atyre në mërgim. Kjo strategji e qëndresës pasive erdhi në krizë kah fundi i dekadës, ndërsa përshkallëzimi i dhunës në terren e bëri gjithnjë e më të vështirë për t'u mbajtur.
Kuptimi i një shteti të padukshëm
Kushtetuta e Kaçanikut nuk qëndron e vetme si tekst juridik; ajo është hallka që lidh gjithë zinxhirin — nga kuvendi i përjashtuar te deklarata e korrikut, nga shpërbërja e dhunshme te kushtetuta e fshehtë, nga referendumi klandestin te shteti paralel dhe kontributi i diasporës. Ajo tregon një shoqëri të tërë që u riorganizua nga e para, jo si reagim i çastit, por si projekt afatgjatë, i disiplinuar dhe i qëndrueshëm, i ndërtuar hap pas hapi mbi solidaritetin e brendshëm dhe angazhimin e mbajtur. Mohimi — shpërbërja e kuvendit, mosnjohja ndërkombëtare — ishte i vazhdueshëm, por ashtu edhe përgjigja: institucione, jo armë; letra kushtetuese, jo thirrje për revoltë. Është pikërisht ky kontrast që e bën Kushtetutën e Kaçanikut një nga aktet më domethënëse të vetorganizimit shqiptar në shekullin e njëzetë — dëshmi se një popull, kur i mohohet salla e vet, mund të vazhdojë të ligjërojë.
Burimet
Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (Macmillan, 1998).
Howard Clark, Civil Resistance in Kosovo (Pluto Press, 2000).
Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (Yale University Press, 2000).
Julie A. Mertus, Kosovo: How Myths and Truths Started a War (University of California Press, 1999).
Lidhjet
17Personat
- Ibrahim Rugova — president i republikës paralele
- Sllobodan Millosheviçi — shpërndau Kuvendin
- Jusuf Gërvalla — veprimtari i vrarë më 17 janar 1982 që themeloi lëvizjen paraardhëse të UÇK-së
- Adem Demaçi — KMDLNj dokumentoi dhunën ndaj shtetit paralel
Ngjarjet
- Heqja e Autonomisë (1989) — shkaku
- Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990 — akti paraprijës
- Sistemi paralel i viteve '90 — shteti që themeloi
- Kushtetuta e 1974-ës — lidhje reciproke
- Opinioni i GJND-së, 2010 — fitorja juridike që mbeti pa zgjidhje politike
- Dy kushtetutat e Kosovës të 1990-s — nga Deklarata e 2 korrikut te teksti i Kaçanikut
- Pavarësia e Kosovës (2008) — shteti i shpallur në fshehtësi më 1990 u njoh si republikë e pavarur më 17 shkurt 2008
- Referendumi i 1991-ës — u pasua nga referendumi i 1991-ës
Vendet
- Kaçaniku — qyteti ku u shpall, 1990
Organizatat
- Lidhja Demokratike e Kosovës — fitoi zgjedhjet paralele
- UÇK — kur qëndresa jo e dhunshme u sfidua
- FARK — shteti paralel që FARK-u synonte të armatoste
- Trupat Mbrojtëse të Kosovës — vazhdimësia institucionale
Lajmi i fundit
- Kosumi Ibrahimi: Alban Hyseni dështoi me premtimin për uniformat shkollore
- Trump: Synoj marrëveshje afatgjatë me Iranin që ndalon armët bërthamore
- Zelensky: «Edhe nëse Trump dhe Putin janë miq, nuk na mjafton»
- Politika e Serbisë ndaj Kosovës mbetet e pandryshuar nga emrat e rinj
- I.Z.: Rrjeti ndërkombëtar i drogës drejtohej nga qelia në Shqipëri
- Frinzi: Kosova duhet ta zhbëjë Gjykatën Speciale
Lexo edhe
Ngjarjet →
Kongresi i Dytë i Manastirit (1910): përgjigjja ndaj shkronjës arabe
· 10 min
Masakra e Pastasellës: 106 burra të pushkatuar më 31 mars 1999
· 11 min
Masakra e Bellacërkës: 25 mars 1999, vrasjet te ura e hekurudhës
· 11 min
Masakra e Rezallës: të pushkatuarit e 5 prillit u fshehën në Serbi
· 11 min
Masakra e burgut të Dubravës: të burgosurit u pushkatuan pas bombave
· 12 min
Masakra e Qyshkut: 14 maj 1999, burrat e ndarë dhe tri shtëpitë në flakë
· 11 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar