Jeronim de Rada: zëri arbëresh i romantizmit

Ka një ironi të bukur në fillimet e letërsisë moderne shqipe: zëri i saj i parë romantik nuk u ngrit në Shkodër a në Korçë, por në një katund të vogël kalabrez ku, prej katër shekujsh, fëmijët ende e quanin gjyshen mëmë dhe e ëndërronin një atdhe që nuk e kishin parë kurrë. Ai zë qe Jeronim de Rada — arbëresh nga gjaku, italian nga shtetësia, shqiptar nga shpirti — dhe me të nis, me të vërtetë, romantizmi në gjuhën tonë.

Një bir i mërgatës

De Rada lindi më 1814 në Maqi (Macchia Albanese), në krahinën e Koxencës në Kalabri, bir i një prifti të Kishës italo-shqiptare të ritit bizantin. Atje, mes kodrave të Italisë jugore, jetonte një botë e tërë që kishte ardhur me valët e mërgimit pas vdekjes së Skënderbeut — fshatra që e kishin ruajtur gjuhën, kishën dhe kujtesën më besnikërisht se vetë atdheu i pushtuar. Kjo është mrekullia e qetë e letërsisë arbëreshe: një mërgatë që, larg vatrës, u bë ruajtësja e fjalës.

I riu De Rada u shkollua në Kolegjin e Shën Adrianit në San Demetrio Corone — vatra intelektuale e arbëreshëve — dhe më pas studioi drejtësi në Universitetin e Napolit. Por avokatia s'qe kurrë thirrja e tij. Që në moshë të re, ai mblidhte këngët e plakave të fshatit me një etje që sot do ta quanim shkencore: ndjeu, para shumicës, se në ato vargje gojore fshihej shpirti i pavdekshëm i një kombi.

Këngët e Milosaut

Më 1836, njëzet e dy vjeç, ai botoi në Napoli kryeveprën që do ta mbante emrin e tij ndër shekuj: Këngët e Milosaut (Canti di Milosao). Është një poemë e gjatë lirike — historia e dashurisë së Milosaut, një fisniku të ri të Shkodrës së shekullit XV, që kthehet në atdhe nga Selaniku dhe dashurohet me një vajzë të thjeshtë. Por subjekti është më pak i rëndësishëm se muzika: vargu i shkurtër, i lirë, plot dritë mesdhetare dhe mall, i ngjeshur me imazhe nga natyra dhe folklori arbëresh.

Me Milosaun, shqipja merrte për herë të parë tonin e ri europian — atë ndjeshmëri romantike që në Itali e mbante Leopardi, në Gjermani Heine. De Rada nuk imitoi: ai e mbushi formën romantike me lëndën e gjallë të këngës popullore arbëreshe. Ja pse vendi i tij në romantizmin shqiptar nuk është thjesht kronologjik — ai është themelvënës. Para se Naimi të këndonte Shqipërinë nga Stambolli, arbëreshi e kishte këduar atë nga Kalabria.

Folklori si themel kombi

De Rada e kuptoi diçka që do të bëhej besimi i tërë Rilindjes: se një komb pa shkollë e pa shtet mund të mbijetonte vetëm te gjuha dhe te kënga e tij. Më 1866 botoi Rapsodi të një poeme arbëreshe (Rapsodie d'un poema albanese), përmbledhje këngësh popullore për Skënderbeun e për luftërat e mëdha — një vepër që e ngriti folklorin nga argëtim fshatar në dokument kombëtar. Në këtë, ai është paraardhës i drejtpërdrejtë i gjithë atyre që më vonë do ta trajtonin folklorin shqiptar si thesar e si dëshmi historike.

Gazetari, kongresisti, atdhetari

Vepra e De Radës nuk mbeti në letërsi. Më 1848, mes stuhive të pranverës së popujve, ai nxori L'Albanese d'Italia — gazeta e parë në historinë e shtypit shqiptar, pjesërisht në gjuhën tonë. Më 1883 themeloi revistën Fiàmuri Arbërit (Flamuri i Arbërit), tribunë e çështjes shqiptare në vitet kur Rilindja po merrte frymë me Lidhjen e Prizrenit.

Kurorën e veprimtarisë publike e vuri më 1895, kur kryesoi Kongresin e parë gjuhësor shqiptar në Corigliano Calabro — një përpjekje për të bashkuar alfabetin dhe drejtshkrimin e një gjuhe që ende shkruhej në dhjetëra mënyra. Themeloi gjithashtu katedrën e gjuhës shqipe në Kolegjin e Shën Adrianit. Vizioni i tij ishte i njëjtë me atë të mendimtarëve të mëdhenj të kohës: një gjuhë e vetme letrare për të gjithë shqiptarët, pavarësisht ku jetonin — bindje që e bashkon me Sami Frashërin dhe me etërit e tjerë të idesë kombëtare.

Fati i hidhur i poetit të madh

Konica do të na këshillonte të mos i bëjmë shenjtorë njerëzit tanë të mëdhenj, dhe jeta e De Radës ftillon këtë mençuri. Vepra e tij italo-shqipe, e shkruar në një dialekt arbëresh që pak veta jashtë Kalabrisë e lexonin lirshëm, mbeti gjatë e panjohur në trojet amtare. Fatkeqësitë familjare — vdekja e gruas dhe e bijve — e shtynë të shkruante Skënderbeku i pafat, vepër ku dhimbja personale dhe tragjedia kombëtare rrjedhin në një lumë të vetëm.

Vdiq më 28 shkurt 1903, në San Demetrio Corone, i varfër dhe gati i harruar — etër i një Rilindjeje që po lulëzonte pa e ditur sa shumë i detyrohej atij plaku arbëresh. Sot dimë më mirë. Pa Milosaun s'ka dot romantizëm shqiptar; pa De Radën, mërgata arbëreshe nuk do ta kishte falur atdheun me dhuratën më të çmuar — provën se kombi mbijeton te fjala, edhe kur humbet gjithçka tjetër. Ai e këndoi Shqipërinë pa e parë kurrë; ne ende e dëgjojmë.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature, New York 1995 (kapitulli mbi De Radën dhe romantizmin arbëresh).
• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History, I.B. Tauris, London 2005.
• "Girolamo de Rada", Encyclopædia Britannica / Wikipedia (të dhëna biografike: 1814–1903, Macchia Albanese, San Demetrio Corone).
• Jeronim de Rada, Këngët e Milosaut (Napoli, 1836) dhe Rapsodi të një poeme arbëreshe (1866).

— Redaksia ZHURMA