Dora d'Istria: Elena Gjika, zëri europian i Rilindjes shqiptare

Në Berlin, e reja Elena Gjika u gjend përballë njërit prej dijetarëve më të mëdhenj të kohës, gjeografit dhe filologut gjerman Alexander von Humboldt, dhe i dha shembullin e vet të greqishtes së vjetër — prova që mbyllte një formim universitar të kaluar në katër qytete evropiane. Pesëmbëdhjetë vjet më vonë, e njëjta grua, e njohur tashmë në Evropë me pseudonimin Dora d'Istria, do të bëhej zëri kryesor perëndimor për një komb pa shtet: shqiptarët.

Origjina midis tri botësh

Elena Gjika lindi më 22 janar 1828 në Bukuresht. Ishte bija e Mihal Gjikës dhe mbesa e princit të Vllahisë Grigor IV Gjika — pjesë e një prej shtëpive princore rumune më të njohura, që familja e vet ia lidhte origjinën me Shqipërinë. E ëma, Katarina Gjika (Faca), ishte grua e shkolluar, që kishte përkthyer në rumanisht një traktat për edukimin e fëmijëve të mësueses franceze Henriette Campan. Vajza mori arsimin në katër qytete — Dresden, Vjenë, Venedik dhe së fundi Berlin — ku i dha profesorit Alexander von Humboldt provën e njohjes së saj në greqishten e vjetër.

Rusia, largimi dhe vila në Firence

Në 1849 u kthye në atdhe dhe u martua me dukën rus Aleksandër Kolstov-Massalski, duke marrë titullin dukeshë Helena Koltsova-Massalskaya. Jetuan disa vjet në Rusi, kryesisht në Shën Petërsburg, por ajo nuk i ndau kurrë as pikëpamjet nacionaliste ruse të burrit, as fanatizmin ortodoks të oborrit të carit Nikolla I. Kur shëndeti iu përkeqësua në klimën ruse, udhëtoi fillimisht në Zvicër, pastaj në Greqi dhe Anadoll, para se të vendosej përfundimisht në një vilë në Firence, me udhëtime të herëpashershme në Francë, Irlandë dhe Shtetet e Bashkuara.

Aty filloi karriera e saj si shkrimtare nën pseudonimin Dora d'Istria, e vënë re për herë të parë më 1855. Vepra e parë, "La vie dans l'Eglise monastique Orientale" (Bruksel, 1855), kërkonte shfuqizimin e urdhrave manastirorë. E ndoqi "La Suisse allemande" (Gjenevë, 1856), përshkrim i Zvicrës me një pasazh mbi ngjitjen në malin Mönch. Më 1 qershor 1860 bëri një nga ngjitjet e para femërore në Mont Blanc, mal që pak gra e kishin provuar në atë kohë.

Zëri për Shqipërinë, pa e ditur gjuhën

Dora d'Istria kishte shkruar tashmë për identitetin etnik rumun (1859), grek (1860) dhe serb (1865) në revistën pariziene Revue des Deux Mondes, para se më 1866 të botonte "La nationalité albanaise d'après les chants populaires" — argumentin se këngët popullore vërtetonin kombësinë shqiptare. Kështu u bë avokatja kryesore perëndimore e çështjes shqiptare — megjithëse vetë nuk e mësoi kurrë gjuhën shqipe.

Studimi u përkthye në shqip më 1867 nga patrioti arbëresh Dhimitër Kamarda (Demetrio Camarda) dhe u shoqërua me një poezi revolucionare që u bënte thirrje shqiptarëve të ngriheshin kundër Perandorisë Osmane. Ajo mbajti lidhje të ngushta me veprimtarë të Rilindjes si Jeronim de Rada, Dhimitër Kamarda, Zef Jubani, Zef Serembe dhe Thimi Mitko, dhe se shkëmbeu mendime për organizimin e lëvizjes kombëtare, veçanërisht në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Vepra "Gli Albanesi in Rumenia" (1873), histori e familjes së saj Gjika nga shekulli XVII deri në XIX, e thelloi këtë lidhje: nacionalistët shqiptarë në Itali e shpallën më pas «mbretëreshë e pakurorëzuar e Shqipërisë».

Kjo është vetë historia që e bën figurën e saj domethënëse, jo një kontradiktë për t'u fshehur: një lëvizje kombëtare pa shtet, pa një traditë letrare të njohur nëpër sallonet e mëdha të Evropës, gjeti zërin e vet perëndimor te një princeshë frëngjishtfolëse — dhe ia ktheu mirënjohjen me vargje. Më 1870 patriotë arbëreshë dhe grekë-shqiptarë të Italisë dhe Greqisë i kushtuan librin "A Dora d'Istria — Gli Albanesi", përmbledhje vjershash patriotike.

Gruaja intelektuale, piktorja, alpinistja

Përpara se të merrej me çështjen shqiptare, Dora d'Istria kishte botuar "Les femmes en Orient" (Zyrih, 1859), mbi emancipimin e grave në Lindjen e Mesme, dhe më vonë "Des femmes, par une femme" (Bruksel, 1869), ku krahasonte gjendjen e grave në Evropën latine me atë në Gjermani dhe kërkonte trajtim të barabartë mes burrave dhe grave. U rendit ndër dhjetë gratë më të ngritura intelektualisht të kohës së saj. Ishte gjithashtu piktore, anëtare e disa shoqatave shkencore — përfshirë Akademinë italiane — dhe u shpall qytetare nderi nga parlamenti grek dhe nga disa qytete italiane.

Fundi

Elena Gjika vdiq në Firence më 17 nëntor 1888, në moshën 60-vjeçare. Në po atë vit botoi shkrimin "Rousseau sul lago di Bienne", pjesë e një liste veprash që përfshin studime për historinë e letërsisë gjermane, poezinë osmane dhe historinë e familjes Gjika — punë e ndërtuar mbi disa gjuhë, disa vende dhe disa kauza njëherësh.

Burimet:

• Wikipedia në shqip — biografia dhe vepra e Elena Gjikës (Dora d'Istria)
• Wikipedia në anglisht — jeta, veprat dhe roli i saj në çështjen shqiptare

— Redaksia ZHURMA