Fletorja

Kjo e bën trojet shqiptare ndër vendet e para evropiane ku u fol ungjilli, dhe që atëherë — nga martiret e Durrësit deri te mozaikat e Butrintit, prej Formulës së Pagëzimit deri te 38 dëshmorët e shekullit XX — krishterimi ka qenë pjesë themelore e identitetit shqiptar.

Krishterimi erdhi në tokat shqiptare herët — aq herët sa që Apostulli Pal shkroi rreth vitit 57 pas Krishtit se kishte predikuar "nga Jerusalemi deri në Iliri" (Romakëve 15:19).

Përpara se këto troje të mbanin emrin e shqiptarëve, ata mbanin emrin e ilirëve — dhe ilirët, ndryshe nga ç'do të donte ndonjë histori e shkruar kundër nesh, nuk qenë vetëm fise të shpërndara nëpër male e bregdet.

Fjala koinon është çelësi i gjithë kësaj historie. Ajo do të thotë "bashkësi" ose "federatë": disa qytete e fise që bashkëpunojnë, ruajnë monedhën dhe institucionet, por nuk i nënshtrohen një sundimtari të vetëm.

Konica do të kishte qeshur me ata që e ngrenë ilirizmin në fe kombëtare, por do të ishte zemëruar po aq me ata që, nën maskën e "shkencës ftohtë", duan të na shkëputin nga toka ku rrojmë prej tri mijë vjetësh.

Gegërishtja dhe toskërishtja nuk janë dy gjuhë; janë dy dega të të njëjtit trung, dy mënyra për të thënë të njëjtën gjuhë .

Ka njerëz që lindin në një kohë të errët dhe e ndriçojnë atë jo me një gjest, por me një vepër të tërë.

Letërsia arbëreshe nuk është një degë anësore e letërsisë shqipe ; për dy shekuj me radhë ajo ishte vetë trungu i saj.

Atdheu shpesh ruhet më mirë nga ata që e kanë humbur.

Pohimi është i thjeshtë dhe prandaj i rrezikshëm: shqiptari, na thonë, është nga natyra hajdut, kaçak, njeri që e ka grabitjen në gjak.

Kjo faqe është shtylla kurrizore e një galerie portretesh: një hyrje në njerëzit që e bënë këtë komb të dukshëm para vetes dhe para botës.

Nga Lura te Troshani Nikollë Kaçorri lindi më 21 shkurt 1862 në fshatin Kreja të Lurës, në krahinën e Dibrës — një vis malor ku besimi katolik dhe ndjenja e farefisit ruheshin me të njëjtën këmbëngulje.

Ai u bë i botës pikërisht sepse e dinte se nga ç'fis vinte.

Shqipja është një degë më vete e familjes indo-evropiane — jo bijë e asnjë gjuhe tjetër të gjallë, dëshmitarja e fundit e një dege të lashtë që s'ka kushërinj.

Shqipja është gjuhë indoevropiane — kjo nuk diskutohet prej asnjë dijetari serioz. Por ajo zë një degë krejt të vetën në pemën indoevropiane, pa motër të gjallë pranë saj.

Ky është thelbi i argumentit që gjuhëtarët si Eqrem Çabej dhe Shaban Demiraj ndërtuan me durim dyzetvjeçar. Qytetet që mbajtën emrin Merrni kryeqytetin e vjetër.

Buzuku e shkroi në dialektin gegë dhe e shtypi me alfabet latin, të cilit i shtoi disa shkronja të huazuara nga shkrimi cirilik mesjetar e nga greqishtja, për të dhënë tingujt që latinishtja nuk i kishte.

Të gjitha gjuhët kanë një ditë të parë të shkruar, një çast kur fjala e folur prej shekujsh lë gjurmën e parë në letër.

Mosha e një gjuhe dhe data e dëshmisë së parë të saj me shkrim janë dy gjëra krejt të ndryshme.

Pa pushkë e pa fron, ai i dha shqiptarëve atë që asnjë sundimtar nuk ua kishte dhënë dot: provën e zezë mbi të bardhë se gjuha e tyre ishte e aftë të mbante Shungullimën e Shkrimit të Shenjtë, peshën e një gramatike dhe gjerësinë e një fjalori.

Shqiptarët e gjetën veten — pjesërisht, vonë, me mund — nga njëzet e gjashtë shkronja.

Shqiptarët jetuan për shekuj nën perandori që e shkruanin tjetër gjuhë: latinishtja e kishës, greqishtja e Bizantit, sllavishtja kishtare, e më vonë turqishtja osmane dhe arabishtja e fesë.

Stradiodet shqiptare, te njohur per shkathesine e tyre kaloresike dhe guximin ne beteje, lane gjurme te thella ne historine ushtarake te Europes mesdhetare.

Ka burra që historia i kujton jo për sa kohë jetuan, por për sa kohë qëndruan.

Ka njerëz që e duan atdheun me fjalë dhe ka të tjerë që e duan me plumb; Mihal Grameno bën pjesë në atë racë të rrallë që s'pranoi të zgjedhë mes të dyjave.

Ndër të gjitha fiset që historia e lashtë ua njeh ilirëve, pak janë aq të lidhura ngushtë me një tokë të caktuar sa Dardanët me Dardaninë — krahinën që sot e mbulon në thelb Kosova, por që zgjatej dikur edhe mbi Shkupin e veriperëndimin e Maqedonisë, mbi Nishin (Naissus) e juglindjen e sotme të Serbisë, dhe mbi Kukësin, Tropojën e Hasin në veri të Shqipërisë.

Fati i historisë do ta donte që kodi mbi të cilin ende mbështetet e drejta civile e gjysmës së botës të mbante emrin e një djali fshatarësh ilirë, që mbreti i të cilëve nuk ishte aristokrat romak, por njeri i dheut.

Unë të pagëzoj në emër të Atit e të Birit e të Shpirtit Shenjt.

Gjon Buzuku nuk na ka lënë portret, varr a kronikë; gjithçka dimë me siguri për të rrjedh nga një grusht rreshtash që ai vetë i shkroi në faqen e fundit të veprës së vet.

Historia e tij nuk është historia e një heroi që lindi i tillë; është historia e një burri që, në moshë të pjekur, zgjodhi se kush do të ishte.

Pak burra të mesjetës patën fatin e çuditshëm të vdesin dy herë: njëherë si njerëz, dhe një herë tjetër, shumë më ngadalë, si simbole.

Nuk janë thjesht armë — janë relikte, dëshmitarë të heshtur të një rezistence që tronditi një perandori, dhe njëkohësisht pasqyrë e mënyrës se si një komb i ka ruajtur, zbukuruar e ndonjëherë mitizuar gjurmët e të kaluarës së vet.

Të tre bashkë, pa u marrë vesh ndoshta kurrë plotësisht, kryen punën që zakonisht i takon një kombi të tërë.

Letërsia e Rilindjes Kombëtare nuk ishte zbukurim i një kombi tashmë të formuar — ishte vetë mjeti me të cilin ai komb u mendua, u emërtua dhe u thirr në këmbë.

Lindi kështu Republika Autonome Shqiptare e Korçës. Një republikë e vogël me peshë të madhe Republika ishte e vogël në hartë — kazaja e Korçës me rrethinat e Bilishtit, Kolonjës, Oparit e Gorës — por e madhe në kuptim.

Kjo rrëfim i Marin Barletit, cituar nga Botasot , nuk është thjesht një skenë zie — ai shënon fillimin e një misteri që zgjat prej 550 vjetësh: ku prehen sot eshtrat e heroit kombëtar?

Kockat e atij njeriu që dikur me të dëgjuar emrin merrnin arratinë, tani i rrëmbenin si diçka të shenjtë.

Apolonia, pra, ishte një qytet i dyzuar — grek në institucione e gjuhë zyrtare, por i mbjellë thellë në botën ilire që e rrethonte.

Taulantët ishin një popull ilir që banonte në bregdetin jugor të Adriatikut, në zemër të Shqipërisë së sotme, duke sunduar herë pas here pjesën më të madhe të fushës midis lumenjve Drin e Vjosë.

Kjo është mënyra e Konicës e zbatuar në gjuhësi: krenar, por kurrë i verbër.

Një popull njihet nga libri i tij i parë.

Ai e kuptoi se një popull pa epos të vetin nuk ekziston në mendjet e bijve të tij — prandaj e shkroi eposin që mungonte.

Më 1945 letërsia shqipe nuk humbi vetëm lirinë e saj — ajo humbi të drejtën të jetë letërsi.

Folklori shqiptar nuk është 'ornament' i një kulture; është vetë kultura, e koduar në varg, në valle, në vaj e në ligj gojor, atje ku letra nuk arrinte dot.

Një popull që 's'i dha asgjë botës' nuk i jep botës pesë perandorë.

Kritika shqiptare e ka quajtur «Mona Liza shqiptare», dhe krahasimi, sado i guximshëm, nuk është i kotë: ashtu si te Leonardo, fuqia e tablosë nuk qëndron në ngjarje por në praninë e brendshme të figurës.

Gjyshi nga ana e nënës ishte gjykatës i shkolluar në Stamboll; biblioteka e tij u bë vendi ku fëmija Ismail kalonte orë të gjata.

Kanuni i Leke Dukagjinit, nje trup ligjesh zakonore qe rregulloi jeten shoqerore, familjare dhe ekonomike te shqiptareve veriore per shekuj me radhe.