Frangjisk Anton Santori: arbëreshi që i dha shqipes dramën e parë

Frangjisk Anton Santori — në arbërishten e vet Françesk ose thjesht Ndon Santori (Santa Caterina Albanese, 16 shtator 1819 – 7 shtator 1894) — është njeriu që i dha teatrin letërsisë shqipe. Pesë shekuj pasi vala e arbëreshëve kishte lënë brigjet e Arbërisë për malet e Kalabrisë, ai u ul në një fshat të vogël të Kozencës dhe shkroi Emirën: dramën e parë origjinale në gjuhën shqipe. E shkroi jo në një kryeqytet me akademi e teatro, por në një katund arbëresh ku shqipja ishte gjuhë vatre e jo gjuhë shkolle — dhe pikërisht aty qëndron madhështia e heshtur e punës së tij.

Santori nuk qe një emër i vetmuar. Ai qe një nyjë në atë rrjet arbëresh që, i shkëputur nga trupi i kombit, e mbajti gjuhën, kujtesën dhe idenë e Shqipërisë gjallë me shekuj — po ai rrjet që i dha Rilindjes zërin e vet të parë përpara se atdheu të kishte një shtet a një alfabet të njësuar. Bashkëkohës e bashkëpunëtor i Jeronim De Radës, vëlla shpirtëror i Zef Serembes, i Jul Varibobës që e pat paraprirë, Santori e zgjeroi këtë botë me diçka që s'e kishte pasur askush para tij: një skenë.

Nga manastiri te tezgjahi

Lindi më 1819 në Santa Caterina Albanese (arbërisht Picilia), një nga fshatrat arbëreshe të provincës së Kozencës. Më 1835, gjashtëmbëdhjetë vjeç, zgjodhi rrugën e priftërisë; më 1843 hyri në manastirin françeskan të Urdhrit të Reformuar në San Marko Argentano. Më 1858 u përpoq — pa sukses — të ngrinte një manastir në Lattarico, dhe më 1860 e la jetën monastike. U kthye të jetonte mes të vetëve, duke punuar si mësues dhe duke shitur një tezgjah tjerrës që e kishte ndërtuar vetë. Vetëm në pleqëri, nga viti 1885 e deri në vdekje, shërbeu përsëri si prift.

Ky bashkim i pazakontë — prifti që ndërton makina tjerrjeje dhe shkruan drama — thotë diçka për njeriun: një mendje praktike e shqetësuar, që nuk rrinte dot pa krijuar, qoftë vegla, qoftë vargje. Shumica e veprës së tij mbeti në dorëshkrim gjatë jetës; ai shkroi për një lexues që ende s'ekzistonte, për një komb që sapo po mësonte të lexonte veten.

«Emira»: lindja e dramës shqipe

Kryevepra e tij, drama Emira, mbahet si drama e parë origjinale e shkruar ndonjëherë në gjuhën shqipe. Nuk është përkthim as përshtatje: është një vepër skenike e mëvetësishme, që rrëfen fatet e Emirës, Kalinës, Albencit e Mirjanit në rrjedhën e një trazire shoqërore në Kalabri, e mbushur me jetën, zakonet dhe fjalorin e komuniteteve arbëreshe. Pjesë të saj u botuan së pari në revistën Fjamuri Arbërit të De Radës dhe më vonë u përfshinë në antologjinë shqipe që ai kuroi — dëshmi se rrjeti arbëresh botonte njëri-tjetrin, e mbante gjallë njëri fjalën e tjetrit.

Me Emirën, shqipja fitoi një zhanër që nuk e kishte pasur kurrë: dialogun skenik, konfliktin e ndërtuar, personazhin që flet për vete. Është një hap i heshtur por themelor — nga poezia lirike e nga kënga te teatri, forma më publike e letërsisë.

Lekë Dukagjini mbi skenë

Santori shkroi shumë vepra dramatike — komedi melodramatike e tragjedi, disa të mbetura të papërfunduara. Ndër to spikat Alessio Dukagino, një melodramë e shkruar midis viteve 1855 e 1860, që rimerr jetën e Lekë Dukagjinit, princit shqiptar e bashkëluftëtarit të Skënderbeut kundër osmanëve. Duke e vënë Lekën mbi skenë, arbëreshi i Kalabrisë e lidhte kujtesën e mërgimit prapa me Lidhjen e Lezhës e me qëndresën e shekullit XV — e njëjta gojëdhënë kombëtare që e ushqente tërë letërsinë arbëreshe. Një tragjedi tjetër, Jeroboam, e me subjekt biblik, tregon gjerësinë e regjistrit të tij: nga historia kombëtare te teksti i shenjtë.

Poeti, romancieri, gramatikani

Përveç teatrit, Santori la një opus të gjerë. Canzoniere Albanese (botuar më 1846) është një poemë e gjatë lirike mbi dashurinë e natyrën. Më 1848, vit revolucionesh në Itali e në Evropë, botoi në Napoli Il prigioniero politico, poemë dygjuhëshe shqip e italisht që i përgjigjej frymës liridashëse të kohës, si dhe Valle haresë madhe. Shkroi vepra fetare në arbërisht — Rozhaari i S. Myriis Virgkiyry (1849) dhe Kryshten i shyityruory (1855) — përshtati njëqind e dymbëdhjetë fabula të Ezopit dhe hartoi një gramatikë të shqipes. La edhe një roman të gjatë e të papërfunduar, Sofia Kominiate, në dy versione, njërin shqip e tjetrin italisht.

Gjuha e tij është një toskërishte arkaike, e ngjyrosur me të folmen arbëreshe të Kalabrisë; drejtshkrimi i vet, i veçantë, u bë me kohë pengesë për lexuesin, por fjala mbeti e drejtpërdrejtë, popullore, e afërt. Temat e tij të përhershme — jeta fshatare, Lidhja e Lezhës, doket e arbëreshëve — janë po ato tema që e bënin këtë letërsi një akt kujtese kombëtare.

Nyja e harruar e rrjetit

Fati i Santorit është fati i shumë arbëreshëve: një vepër e madhe e lënë kryesisht në dorëshkrim, e njohur plotësisht vetëm nga studiuesit e mëvonshëm. Ai shkroi një dramaturgji, një roman e një lirikë të tërë në shqip, në Kalabri, dekada përpara se Shqipëria të kishte shtet a shkollë në gjuhën e vet — dhe pjesa më e madhe e kësaj pune priti gjatë për të parë dritën. Duke e nxjerrë sot nga heshtja, Muzeu nuk shpik asgjë: vetëm i kthen rrjetit arbëresh nyjën që i takon. Sepse teatri shqip nuk nisi në një kryeqytet; nisi në një katund arbëresh, nga dora e një prifti që ndërtonte tezgjahë dhe shkruante drama.