Letërsia arbëreshe: mërgata që ruajti fjalën

Ka diçka që e turbullon mendjen tek fati i arbëreshëve: një popull i shkëputur nga trungu i tij që në shekullin XV, i hedhur përtej Adriatikut në fshatra malorë të Kalabrisë e të Siçilisë, jo vetëm nuk e harroi fjalën e të parëve — por ia fali kombit poetin e tij të parë e zërin e tij të parë romantik. Ndërsa në Shqipëri zjarri i pushtimit osman po shuante shkronjën, në mërgatën italiane fjala shqipe gjeti strehë, shkollë e shtypshkronjë. Letërsia arbëreshe nuk është një degë anësore e letërsisë shqipe; për dy shekuj me radhë ajo ishte vetë trungu i saj.

Pse ka rëndësi

• Letërsia arbëreshe ka një datë themelimi të saktë: më 1592, në Romë, Lekë Matrënga botoi «E mbsuame e krështerë» — libri i dytë i shtypur ndonjëherë në gjuhën shqipe dhe teksti i parë arbëresh.
• Jul Variboba (1725–1788), me «Gjella e Shën Mëris Virgjër», quhet nga shumë studiues poeti i parë i vërtetë i gjithë letërsisë shqipe — dhe shkroi në një fshat kalabrez, larg atdheut.
• Jeronim de Rada botoi «Këngët e Milosaos» më 1836 në Napoli, nxori më 1848 «L'Albanese d'Italia» — gazetën e parë shqiptare kudo në botë — dhe më 1883 revistën «Fiámuri Arbërit».

Një popull që iku me gjuhën në gji

Pas vdekjes së Skënderbeut më 1468 dhe rënies graduale të Arbërisë nën osmanët, valë pas vale tosk shqiptarësh kaluan detin. E para lëvizje ishte ushtarake: më 1448 Alfonsi V i Aragonës i kërkoi ndihmë Skënderbeut kundër një kryengritjeje në Napoli, dhe heroi dërgoi një forcë nën Dhimitër Reresin, që u vendos në fshatra malorë të Katanzaros. Pas tyre erdhën të tjerë, deri në shekullin XVIII. Sot pasardhësit e tyre — arbëreshët — jetojnë të shpërndarë në Kalabri, Pulje, Bazilikatë, Molize e Siçili, duke folur një variant mesjetar të toskërishtes, ruajtur si në qelibar prej pesë shekujsh. Ata i përkasin po asaj diaspore të hershme që, në një drejtim tjetër, prodhoi edhe arvanitët e Greqisë: arbërit që morën rrugë të tjera, por mbajtën të njëjtën fjalë.

Lindja e shkronjës: Matrënga dhe Variboba

Letërsia arbëreshe ka një datë themelimi të saktë. Më 1592, në Romë, prifti i ritit bizantin Lekë Matrënga (Luca Matranga, 1569–1619), nga komuniteti shqiptar i Siçilisë, botoi E mbsuame e krështerë — një katekizëm i përkthyer nga latinishtja. Ishte libri i dytë i shtypur ndonjëherë në gjuhën shqipe dhe teksti i parë arbëresh. Qëllimi i tij ishte fetar, praktik; por me të, shqipja e mërgatës hyri në botën e shtypit.

Poezia e mirëfilltë erdhi më vonë, me Jul Varibobën (Giulio Variboba, 1725–1788). Vepra e tij Gjella e Shën Mëris Virgjër e bëri atë, sipas shumë studiuesve, poetin e parë të vërtetë të gjithë letërsisë shqipe — jo thjesht një përkthyes apo predikues, por një zë lirik me ngjyrë vetjake. Ja paradoksi që do ta nderonte Konica: poeti i parë i shqipes shkroi jo në Shkodër a në Korçë, por në një fshat të humbur kalabrez, larg atdheut që këndonte.

De Rada dhe zgjimi romantik

Maja e kësaj letërsie mban një emër: Jeronim de Rada (Girolamo de Rada, 1814–1903), i lindur në Macchia Albanese e shkolluar në kolegjin e Shën Adrianit në San Demetrio Corone — institucioni që do të bëhej djepi intelektual i arbëreshëve. Më 1836, vetëm njëzet e dy vjeç, de Rada botoi në Napoli Këngët e Milosaos, baladën e gjatë romantike për dashurinë e një fisniku të ri në Shkodrën e shekullit XV. Me të, romantizmi hyri për herë të parë në letrat shqipe. De Rada nuk ishte vetëm poet: më 1848 nxori L'Albanese d'Italia, gazetën e parë shqiptare anekënd botës, dhe më 1883 themeloi revistën Fiámuri Arbërit — flamur letrar e politik i një kombi që ende s'kishte shtet. Ai organizoi edhe kongrese gjuhësore për të rregulluar shkrimin e shqipes, duke e parashtruar çështjen kombëtare me dekada para Rilindjes brenda kufirit.

Triptiku dhe brezi i dytë

De Rada nuk qe i vetëm. Bashkë me të, kritika letrare flet për një triptik të poezisë romantike arbëreshe, ku radhiten Gavril Dara i Riu (1826–1885), autor i baladës Kënga e sprasme e Balës, dhe Zef Skiroi (Giuseppe Schirò, 1865–1927), poet, gjuhëtar e folklorist i shkolluar në Seminarin shqiptar të Palermos. Vepra e Skiroit Te dheu i huaj — "një himn kombëtar i shqiptarëve të Italisë", siç e quajti dijetari Eqrem Çabej — e kthen mallin për atdheun në një vepër madhore. Pranë tyre qëndron edhe lirika e brishtë e Zef Serembes (Giuseppe Serembe, 1844–1901) nga San Cosmo Albanese, romantiku i trazuar i fatkeqësisë vetjake.

Mërgata që i mësoi atdheut të dojë veten

Çfarë na mëson kjo histori? Konica do të thoshte: të mos jemi naivë. Letërsia arbëreshe nuk u ruajt nga mrekullia, por nga puna këmbëngulëse e priftërinjve, mësuesve e botuesve që ngritën kolegje e shtypshkronja kur atdheu vetë heshtte. Dhe ndërsa Shqipëria u zgjua vonë, ishin pikërisht këta të mërguar — bashkë me vëllezërit Frashëri e poetët e Rilindjes — që i kujtuan kombit se ekzistonte. Sot, kur arbërishtja klasifikohet nga UNESCO si gjuhë "qartësisht e rrezikuar", me vetëm rreth 70–100 mijë folës, vepra e tyre mbetet provë e gjallë e një së vërtete krenare e të thjeshtë njëkohësisht: një popull mund t'i mbijetojë çdo gjëje, përveç harresës së fjalës së vet. Arbëreshët nuk e harruan. Dhe pikërisht ngaqë s'e harruan, sot e kemi edhe ne.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005); albanianliterature.net, profili "Jeronim De Rada".
• Encyclopædia Britannica, "Fiámuri Arbërit", "Këngët e Milosaos", "Albanian literature".
• Morozova M. & Rusakov A., "Italo-Albanian Literary Corpus: Preliminary Remarks" (Academia.edu).
• "Arbëreshë people", "Luca Matranga", "Giulio Variboba", "Giuseppe Serembe", "Girolamo de Rada" — Wikipedia, me referenca akademike.
• RTSH RTI, profile për Jeronim De Radën dhe Zef Skiroin.

— Redaksia ZHURMA