Jul Variboba: prifti arbëresh që i dha shqipes poemën e parë

Jul Variboba (Mbuzat / San Giorgio Albanese, rreth 1724 – Romë, 1788) është prifti dhe poeti arbëresh që, gati një shekull para De Radës, i dha gjuhës shqipe poemën e saj të parë të mirëfilltë. Vepra e tij e vetme, «Gjella e Shën Mërisë Virgjër» (Romë, 1762) — një poemë prej 4.717 vargjesh — mbetet i vetmi libër arbëresh i shtypur në gjithë shekullin XVIII dhe, sipas shumë studiuesve, çasti kur letërsia shqipe kalon nga vargu fetar didaktik te poezia e vërtetë. Variboba e shkroi këtë kryevepër larg atdheut, në një fshat të Kalabrisë ku bijtë e Skënderbeut kishin bartur për tri shekuj gjuhën, ritin dhe kujtesën e një kombi që në vendlindje nuk kishte ende as shtypshkronjë, as shkollë në gjuhën e vet.

Mbuzati, një copë Arbëri mbi malet e Kalabrisë

Variboba lindi rreth vitit 1724 — disa burime japin tetorin e vitit 1725 — në Mbuzat, emri arbërisht i San Giorgio Albanese-s, një prej fshatrave që arbëreshët e Italisë ngritën pas shekullit XV. Kur Gjergj Kastrioti — Skënderbeu vdiq më 1468 dhe qëndresa u thye, valë familjesh shqiptare kaluan Adriatikun për t'i shpëtuar pushtimit osman; në malet e Kalabrisë e të Siçilisë ato ngritën një rrjet fshatrash që për katër shekuj ruajtën gjuhën, besën, ritin bizantin dhe zakonet e vjetra. Në këtë Shqipëri të vogël jashtë kufijve — një kujtesë e gjallë e një kombi që në vendlindje po mundohej të mos shuhej — u rrit Variboba, bir i një prifti fshati.

Prifti që zgjodhi ritin latin

U shugurua prift më 1749 dhe shërbeu si ndihmës i të atit, Gjon Variboba, kryeprift i famullisë së Mbuzatit. Por rrugën ia ndërlikoi një zgjedhje besimi: Variboba u bë mbrojtës i ritit latin kundër ritit bizantin, që ishte shenja dalluese e kishës arbëreshe. Kjo e bëri të papëlqyer te fshatarët e te hierarkia kishtare e Rossano-s. Pas një konflikti të gjatë dhe një apeli të drejtpërdrejtë te Papa, u detyrua ta linte fshatin: kaloi në Kampani e në Napoli dhe, më 1761, u vendos përfundimisht në Romë. Pikërisht atje, një vit më vonë, do të dilte libri që do t'i jepte emrin.

«Gjella e Shën Mërisë Virgjër» (1762)

Në Romë, më 1762, Variboba botoi «Ghiella e Shën Mëriis Virghiër» — «Jeta e Shën Mërisë së Virgjër» — një poemë e gjatë prej 4.717 vargjesh që rrëfen jetën e Virgjëreshës nga lindja deri te Ngjitja në qiell. E shkroi tërësisht në të folmen e Mbuzatit, të ngarkuar me fjalë kalabro-italiane, dhe e mbushi me humor popullor, butësi dhe skena të përditshme që e afrojnë shenjtoren me botën e fshatarit arbëresh. Ishte i vetmi libër arbëresh i shtypur në gjithë shekullin XVIII. Fati i tekstit qe po aq endacak sa jeta e autorit: nga kopja e vetme që na ka mbetur mungojnë faqja e parë dhe gjashtëmbëdhjetë fletët e para, kështu që titullin e saktë dhe vendin e botimit i njohim vetëm nga dëshmi të tërthorta — një hollësi që tregon sa pak mbeti dhe sa shumë rrezikoi të humbte nga kjo trashëgimi.

Poeti i parë — dhe pse rëndon

Shqipja e kishte njohur shkrimin qysh me «Mesharin» e Gjon Buzukut (1555) dhe me vjershërimin e prozën fetare të Pjetër Budit e Pjetër Bogdanit. Por ata shkruanin para së gjithash për të mësuar e për të predikuar. Me Varibobën diçka ndryshon: vargu pushon së qeni mjet katekizmi dhe bëhet letërsi — me ritëm, me lojë, me ndjenjë. Studiuesit e quajnë prandaj poetin e parë të mirëfilltë të letërsisë shqipe: i pari që solli humorin e shëndoshë popullor, i pari që ndërtoi një poemë lirike me thelb rrëfyes, i pari që hyri me hollësi në psikologjinë e Zonjës që këndon. Ai s'la pasues të drejtpërdrejtë — origjinaliteti i tij qe i pashembullt — por hapi udhën që, gati një shekull më vonë, do ta zgjeronin Jeronim De Rada, Zef Serembe e i tërë brezi arbëresh i Rilindjes.

Se pikërisht kjo është dëshmia që lë Variboba: letërsia e një kombi mund të lindë larg atdheut, në mërgim, në gjuhën që një rrjet i tërë fshatrash arbëreshë e mbajti gjallë kur brenda kufijve osmanë nuk lejohej as shtypshkronjë, as shkollë shqipe. Gjuha prodhoi art para se kombi të prodhonte shtet — dhe atë art e shkroi një prift i Kalabrisë, në të folmen e një fshati mbi male, për nder të një Zonje qiellore që ai e bëri të fliste arbërisht.