Zef Skiroi

Në malin mbi Palermo, ku një koloni shqiptare ruante prej katër shekujsh gjuhën, ritin dhe kujtesën e një atdheu që kurrë s'e kishte parë, lindi më 1865 njeriu që do t'i jepte kësaj bote të mbyllur zërin e vet më të kulluar. Zef Skiroi — Giuseppe Schirò për regjistrat italianë — u bë njëherësh mbledhësi i këngëve të vjetra arbëreshe dhe poeti që i ktheu ato në letërsi të lartë; profesori i parë i gjuhës shqipe në një universitet perëndimor dhe zëri i tretë, pas De Radës e Darës, i asaj Arbërie që shkruante kombin para se kombi të kishte shtet. Vepra e tij e madhe titullohet, me një ndershmëri të thellë, «Te dheu i huaj»: sepse i gjithë mundimi i tij ishte të mbante gjallë një atdhe në tokë të huaj.

Hora e Arbëreshëve

Skiroi lindi më 10 gusht 1865 në Piana dei Greci — sot Piana degli Albanesi, në shqip Hora e Arbëreshëve — fshati mbi Palermo që qëndron ende sot si kryeqendra e pashkëputur e arbëreshëve të Siçilisë. Këtu, që nga shpërnguljet e mëdha të shekullit XV pas vdekjes së Skënderbeut, ishte ruajtur jo vetëm gjuha, por edhe riti bizantin, veshja, dasma dhe një ndërgjegje e qartë se kjo ishte një koloni e një populli tjetër. Në këtë mjedis ku shqipja fliste ende në oborr e në kishë, fëmija Skiroi u rrit brenda dy botësh njëherësh: kulturës klasike italiane të shkollës dhe traditës gojore arbëreshe të shtëpisë. I gjithë opusi i tij i mëvonshëm do të lindte pikërisht nga bashkimi i këtyre dyve.

Juristi që zgjodhi fjalën

Si shumë arbëreshë të brezit të tij, Skiroi ndoqi rrugën e sigurt të profesioneve: kreu studimet për drejtësi, të cilat i përfundoi rreth vitit 1890. Por praktika e avokatit nuk e mbajti dot; ai u kthye nga letërsia dhe mësimdhënia, duke dhënë për një kohë letërsi klasike në Liceun «Garibaldi» të Palermos. Që herët nisi të botonte: më 1885 doli vëllimi i tij i parë me vargje, dhe më 1887, bashkë me Françesk Petën, themeloi në Palermo revistën letrare «Arbri i ri» — një nga ato fletore të vogla mërgimtare përmes të cilave arbëreshët mbanin gjallë një jetë letrare shqipe kur në trojet amtare shqipja ende as shkruhej lirisht. Ky kombinim — jurist i formuar, mësues i letërsisë klasike dhe njëkohësisht punëtor i palodhur i çështjes kombëtare — ishte vetë tipari i inteligjencies arbëreshe: njerëz plotësisht brenda jetës italiane që mbanin, me pendë e me durim, kujtesën e një kombi tjetër.

Rapsodët e mbledhur

Puna e parë e madhe e Skiroit qe ajo e mbledhësit. Më 1887 botoi në Palermo përmbledhjen «Rapsodie albanesi» (Rapsodi shqiptare), një korpus këngësh popullore të arbëreshëve të Siçilisë, të cilat i vazhdoi të gjurmonte e t'i botonte gjatë gjithë jetës, në disa dorë e në disa vite (1890, 1901, 1907, 1923), duke përfshirë edhe këngët shpirtërore të kolonive. Kjo nuk ishte thjesht kërshëri folkloristike. Në romantizmin europian të kohës, mbledhja e këngëve popullore ishte akti themelor i ndërtimit të kombit: aty ku një popull nuk kishte shtet, kishte ende gojën e vet, dhe kush e ruante gojën, ruante popullin. Duke i shpëtuar harresës vargjet e rapsodëve arbëreshë, Skiroi bënte të njëjtën punë që gjyshi i Gavril Darës e kishte nisur brez më parë, dhe që Jeronim De Rada e kishte ngritur në program: të dëshmonte se kujtesa e Arbërisë kishte mbijetuar e plotë, katër shekuj larg vatrës.

«Te dheu i huaj»

Vepra që e bëri të pavdekshëm është poema «Te dheu i huaj» — idili historik në të cilin Skiroi rrëfen vetë eksodin: arratisjen e shqiptarëve nga atdheu i pushtuar pas rënies së Skënderbeut dhe mbërritjen e tyre në brigjet e Siçilisë. Poema u shkrua e u botua fillimisht rreth vitit 1891 dhe mori formën e vet përfundimtare në botimin e vitit 1900, i ripunuar më vonë deri në botimin e vitit 1940. Aty Skiroi ngjesh të gjithë kuptimin e ekzistencës arbëreshe: dhembjen e largimit, betimin për të mos e harruar gjuhën, dinjitetin e një populli që zgjodhi mërgimin para robërisë. Studiuesi i madh Eqrem Çabej do ta quante këtë vepër diçka si një himn kombëtar për shqiptarët e Italisë — vargu ku një koloni e tërë njeh vetveten. Sipas albanologut Robert Elsie, Skiroi qe i pari që arriti të shkrijë elementet romantike të vargut popullor arbëresh me përpikërinë artistike të poezisë klasike e neoklasike italiane, duke formuar një korpus poetik të harmonishëm e të ekuilibruar — pikërisht ajo urë mes traditës gojore dhe letërsisë së lartë që e bën atë figurën qendrore të letërsisë arbëreshe pas De Radës.

Por dhembja e poemës nuk mbeti vetëm letrare. Djali i tij, të cilit ia kushtoi poemën «Mino» (1921), vdiq i ri më 1920, viktimë e një intrige politike — një plagë që i mbylli poetit vitet e fundit në zi.

Katedra e parë e shqipes

Kurorëzimi i jetës së tij publike erdhi kur, rreth të tridhjetepestave, Skiroi u thirr të mbante katedrën e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Institutin Oriental të Napolit (Reale Istituto Orientale) — katedra e parë e shqipes në një universitet perëndimor, të cilën ai jo vetëm e mbajti, por edhe e drejtoi. Kjo nuk ishte një ngjarje thjesht akademike. Në një kohë kur në Perandorinë Osmane ndalohej hapja e shkollave shqipe dhe alfabeti vetë ishte fushëbetejë, fakti që shqipja hyri si lëndë universitare në Perëndim — dhe pikërisht nga dora e një arbëreshi të Siçilisë — ishte një pohim ndërkombëtar se kjo gjuhë kishte një letërsi, një histori dhe një të drejtë ekzistence. Nga Napoli, Skiroi u bë një nga protagonistët kryesorë të Rilindjes Kombëtare në degën e saj italiane, në lidhje e në bashkëpunim me rrjetin e mërgimtarëve që nga Kalabria e Siçilia deri te arvanitasit e Greqisë punonin, secili në cepin e vet, për të njëjtin atdhe.

Zëri i tretë i Arbërisë

Historia e letërsisë shqipe e ka vendosur Skiroin në një zinxhir të qartë. Jul Variboba, një shekull e gjysmë para tij, i kishte dhënë shqipes poemën e saj të parë; Jeronim De Rada e ngriti lirikën arbëreshe në lartësi europiane; Gavril Dara i Riu i shtoi eposin e Besëlidhjes së Lezhës. Skiroi është hallka që i lidh të gjitha: mbledhësi që ruajti burimin gojor dhe artisti që e ktheu atë në poezi klasike, njeriu që e bartu këtë traditë nga romantizmi drejt shekullit XX dhe që, nga katedra e Napolit, ia dorëzoi atë brezit të Rilindjes. Këta poetë nuk qenë ishuj. Ata formonin një rrjet të vetëm intelektualësh mërgimtarë — arbëreshë të Italisë, arvanitas të Greqisë, klube e shtypshkronja nga Palermoja te Athina — që, pa u takuar kurrë të gjithë në një vend, shkruanin bashkë të njëjtin komb. Ky është kuptimi më i thellë i figurës së Skiroit: dëshmia se Arbëria nuk mbijetoi si mbetje, por si rrjet — një bashkësi e gjallë zërash që e mbajtën gjuhën dhe kujtesën kur atdheu vetë ishte i pushtuar.

Trashëgimia

Zef Skiroi vdiq më 17 shkurt 1927 në Napoli, pasi i kishte dhënë shqipes njërën prej veprave më të dashura të diasporës dhe të parën katedër universitare në botën perëndimore. «Te dheu i huaj» mbeti në kanunin e letërsisë shqipe si himni i heshtur i një populli që zgjodhi të mbetej vetvetja edhe në dhé të huaj. Nga Hora e Arbëreshëve te salla e Institutit Oriental, e gjithë jeta e tij qe një përgjigje ndaj një pyetjeje të vetme që Arbëria ia kishte bërë vetes prej katër shekujsh: si e ruan një popull veten pa atdhe? Përgjigjja e Skiroit qe e njëjtë me atë të gjithë rrjetit të tij — me fjalën. Me këngën e mbledhur, me poemën e shkruar, me katedrën e ngritur; me durimin e atij që e di se sa i mbledhur mbahet një komb në gjuhën e vet.