Arbëreshët e Italisë ruajtën identitetin dhe gjuhën për 5 shekuj
Studimi i profesor Fejzulla Berishës analizon ruajtjen e gjuhës, liturgjisë bizantine dhe traditave në Kalabri e Sicili pas shpërnguljeve të shekullit XV.
ROMË — Komunitetet arbëreshe të Italisë vlerësohen si një model unik dhe i jashtëzakonshëm i mbijetesës së identitetit shqiptar jashtë hapësirës etnike kombëtare. Në studimin e tij të fundit, profesori Fejzulla Berisha argumenton se ky grup ka arritur të ruajë gjuhën, kujtesën historike, besimin dhe traditat për më shumë se pesë shekuj.
Vendosja e shqiptarëve në Italinë Jugore nisi pas zhvillimeve dramatike gjeopolitike të shekullit XV. Pas rënies së Kostandinopojës në vitin 1453 dhe vdekjes së Gjergj Kastriotit Skënderbeut më 17 janar 1468, ekspansioni osman detyroi shumë familje shqiptare të shpërnguleshin për t'u strehuar në territoret e Mbretërisë së Napolit.
Sipas studimit, mbijetesa e tyre nuk ishte e rastësishme, por erdhi përmes funksionimit të strukturave të forta familjare dhe fetare. Kisha Bizantine Italo-Shqiptare luajti një rol vendimtar, duke shërbyer si qendër arsimore dhe kulturore, ku liturgjia në gjuhën greke dhe arbërishte ruajti lidhjen shpirtërore me rrënjët e tyre etnike.
Gjuha arbëreshe përbën një dëshmi të gjallë të shqipes së vjetër dhe një objekt me rëndësi të veçantë për albanologjinë. Ajo ka ruajtur struktura fonetike dhe gramatikore arkaike të periudhës paraosmane, duke shërbyer si një arkiv shkencor për evolucionin e gjuhës shqipe ndër shekuj në kushte të izolimit relativ.
Gjatë shekullit XIX, kolonitë arbëreshe në Kalabri, Sicili, Bazilikatë, Molize dhe Pulia u shndërruan në vatra të rëndësishme për Rilindjen Kombëtare Shqiptare. Intelektualët e këtij komuniteti botuan libra, gazeta dhe revista, duke artikuluar idetë politike për çlirimin dhe zgjimin e vetëdijes kombëtare në kohën kur atdheu ishte nën sundimin osman.
Figurat madhore si Jeronim De Rada, Zef Serembe, Gavril Dara i Riu dhe Dhimitër Kamarda e ngritën arbërishten në nivelin e gjuhës letrare. De Rada konsiderohet si një nga themeluesit e letërsisë moderne shqipe, i cili përmes krijimtarisë së tij poetike afirmoi nevojën jetike për bashkimin dhe ringjalljen kulturore të kombit.
Ky studim rikonfirmon se diaspora arbëreshe përbën një urë të fuqishme ndërmjet Shqipërisë mesjetare dhe asaj moderne, duke pasuruar trashëgiminë evropiane.
Burim: Dielli
— Redaksia ZHURMA
