Tetova

Tetova shtrihet në rrëzë të Sharrit, në zemër të fushës së Pollogut, dyzet e dy kilometra në perëndim të Shkupit — komuna me më shumë shqiptarë se çdo komunë tjetër e Maqedonisë së Veriut. Është qyteti i Xhamisë së Larme dhe i teqesë së Harabati Babës, i pashallarëve që ngritën kalanë mbi Balltepe dhe i të rinjve që dolën në shesh në dhjetorin e 1968-s. Për brezin e fundit, Tetova është mbi të gjitha vendi ku shqiptarët ngritën një universitet në gjuhën e tyre pa lejen e shtetit, e mbrojtën me burg e me një të vrarë, dhe e panë më në fund të njohur.

Pse ka rëndësi

• Më 17 dhjetor 1994 u shpall në Tetovë themelimi i Universitetit të Tetovës; më 17 shkurt 1995 policia ndërhyri në ditën e parë të mësimit, Abdylselam Emini u vra, dhe rektori Fadil Sulejmani u dënua më pas me dy vjet e gjysmë burg; dhjetë vjet më vonë, në janar 2004, i njëjti universitet u bë shtetëror.
• Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, komuna e Tetovës numëron 84.770 banorë, nga të cilët 60.460 shqiptarë (71,3 për qind) — më shumë shqiptarë se çdo komunë tjetër e vendit.
• Xhamia e Larme, e rindërtuar dhe e pikturuar më 1833–1834 nga Abdurrahman Pasha, dhe kompleksi bektashian i Harabati Babës janë dy nga monumentet më të veçanta të trashëgimisë osmane në trojet shqiptare.

Pollogu nën Sharr: banimi i hershëm dhe emrat e qytetit

Fusha e Pollogut është pesëdhjetë e pesë kilometra e gjatë dhe tetë deri në dymbëdhjetë kilometra e gjerë; Tetova rri në rrëzë të Sharrit dhe të kodrës së Balltepes, mes 450 e 500 metrash mbi detin, pranë lumit Shkumbin. Gërmimet arkeologjike, sipas Enciklopedisë Islame të Fondacionit Diyanet të Turqisë (TDV), e çojnë banimin në këtë fushë deri rreth vitit 5000 para erës sonë. Komuna e Tetovës e lidh vendbanimin antik me emrin Oaneum, ndërsa në dokumentet e shekullit XIV vendi shfaqet si fshati Htetovo. Osmanët e quajtën Kalkandelen. Një rrugë mbi një qafë mali e lidhte qytetin me tregun e Prizrenit, dhe, siç vëren Noel Malcolm, për pjesën më të madhe të historisë së vet Tetova ka qenë e lidhur me Kosovën.

Kalkandeleni osman: çarshia, Xhamia e Larme dhe teqeja

Osmanët e morën Pollogun në fund të shekullit XIV — salnameja e Kosovës jep vitin 1390, burime të tjera një datë mes 1382 dhe 1392 — dhe e bënë Tetovën qendër kazaje. Në vakëfnamen e Mehmet Kuklin Beut, të vitit 1436, qyteti përmendet me shumë dyqane e punishte. Regjistri i vitit 1455 numëronte gjashtëdhjetë shtëpi myslimane dhe 153 të krishtera, rreth një mijë frymë; më 1582 qyteti kishte 462 shtëpi dhe rreth 2.300 banorë. Islamizimi erdhi gradualisht: regjistrat tatimorë të rajoneve të Shkupit e të Tetovës, sipas Malcolmit, tregojnë se të konvertuarit e rinj ishin një e katërta e kryefamiljarëve myslimanë në vitet 1520, një e treta në vitet 1540 dhe gati gjysma në fund të viteve 1560, ndërsa kthimet me dhunë ishin të rralla. Në fund të shekullit XVI e në fillim të XVII, shkruan TDV, procesi përfshiu sidomos shqiptarët e krishterë, i shpejtuar nga dervishët bektashinj. Në bregun e majtë të Shkumbinit u ngrit në shekullin XVI Çifte hamami, sot galeri arti.

Përballë tij qëndron Xhamia e Larme, e njohur edhe si Xhamia e Pashës. Komuna dhe Telegrafi e datojnë ndërtimin e parë më 1495; forma e sotme dhe pikturat që ia dhanë emrin janë vepër e Abdurrahman Pashës, më 1833–1834. Salla e lutjeve është katrore, nën një kube që ndriçohet nga tridhjetë dritare, pesëmbëdhjetë poshtë e pesëmbëdhjetë lart; muret, brenda e jashtë, mbulohen me motive gjeometrike, lule e vazo. Në oborr ruhet tyrbja e shekullit XVI.

Në skajin jugperëndimor të qytetit, në një oborr prej 26.700 metrash katrorë të rrethuar me mure tre metra të larta, shtrihet teqeja e Harabati Babës. Data e themelimit ndryshon sipas burimit: sipas komunës, Sersem Ali Dedeja e nisi ndërtimin më 1538 dhe e përfundoi më 1548; TDV e sjell Sersem Ali Babën në Tetovë më 1551, ndërsa dy studiues e datojnë teqenë më 1799. Themeluesi i dytë, Harabati Baba, vdiq më 1780. Më 1912 biblioteka e teqesë ruante 216 dorëshkrime. Pas Luftës Ballkanike kompleksi ra në rrënim dhe vetëm më 1967 u restaurua, nga një fabrikë tekstili e qytetit, si objekt turistik. Kjo teqe, shkruan TDV, pati ndikim të madh në përhapjen e bektashizmit në Tetovë e në rrethinë; pikturat e saj murale u ngjajnë atyre të Xhamisë së Larme, dhe në të dy komplekset kanë punuar mjeshtër nga krahina e Mala Rekës.

Pashallarët e Tetovës dhe kalaja mbi Balltepe

Pas pushtimit austriak të fundit të shekullit XVII, Tetova mbeti e varfër deri në fillim të shekullit XIX, kur nën Rexhep Pashën dhe të birin, Abdurrahman Pashën, qyteti ndryshoi pamje. Sipas komunës, më 1820 Abdurrahman Pasha ngriti Kalanë e Tetovës në majë të Balltepes, 803 metra mbi detin, në një sipërfaqe prej 108.000 metrash katrorë; gojëdhëna thotë se punën e kishte nisur i ati dhe se ndërtimi zgjati afër njëzet vjet, e pasha nuk e përfundoi. Më 1836 qyteti kishte katër deri në pesë mijë banorë. Sami Frashëri, në enciklopedinë e tij osmane Kâmûsü'l-a'lâm, e përshkruante Kalkandelenin si një qytet prej pesëmbëdhjetë mijë banorësh, në një kaza prej rreth dyzet mijësh, kryesisht myslimanë, që flisnin turqisht e shqip. Lidhja e Samiut me Tetovën ishte më e vjetër: mësimet e para të arabishtes e të persishtes, në Frashër, Samiu i kishte marrë nga Mahmud Efendiu i Tetovës. Rruga për në Shkup dhe hekurudha Kosovë–Vardar, në gjysmën e dytë të shekullit, e kthyen tregtinë e qytetit nga Shkodra drejt Selanikut.

1912–1913: një tetovar në Vlorë, masakrat në shtëpi

Kur shteti shqiptar u shpall në Vlorë, Tetova kishte zërin e saj. Mehmet Pashë Derralla — i lindur më 1843 në Gradecin e Pollogut, i njohur si gjenerali tetovar — u zgjodh më 4 dhjetor 1912 ministër i Luftës në qeverinë e Ismail Qemalit, me 42 vota, i treti për nga numri i votave, pas Luigj Gurakuqit dhe Myfid Libohovës. Ishte posti i vetëm me peshë që i ra vilajetit të Kosovës në Qeverinë e Vlorës, siç vëren historiani Vebi Xhemaili i Universitetit të Tetovës.

Ndërkohë qyteti i tij binte: në vjeshtën e 1912-s Pollogu ra nën ushtrinë serbe. Kryepeshkopi katolik i Shkupit, Lazër Mjeda, i raportonte Vatikanit në janar 1913 se në Kalkandelen tetëdhjetë e pesë shqiptarë ishin vrarë brenda shtëpive të tyre, me një pretekst a tjetrin. Konsulli austro-hungarez në Shkup shënonte me ndershmëri se lajmet për Tetovën e Gostivarin mbështeteshin në rrëfimin e një shqiptari katolik të Gostivarit dhe pranonte se ankesat e shumta që vërshuan konsullatat nuk kishte mundur t'i verifikonte. Në shtator 1913, kryengritja që nisi në Dibër u shtri deri në Tetovë e Gostivar; pas saj, Tetova mbeti nën Serbinë dhe më pas nën Jugosllavinë.

Nën Jugosllavi: lufta, fabrika dhe dhjetori i 1968-s

Më 1941, kur Jugosllavia u copëtua, pjesa perëndimore e Maqedonisë jugosllave — me Tetovën, Gostivarin, Dibrën, Kërçovën e Strugën — iu bashkua Shqipërisë nën kontrollin italian. Shteti i bashkuar zgjati deri në nëntor 1944. Tetova kishte qysh më 1926 një nga hidrocentralet e para të Maqedonisë, dhe pas luftës u bë qytet fabrikash, me kombinatin e tekstilit Teteks, ku punonte edhe njëri nga organizatorët e dhjetorit 1968.

Më 22 e 23 dhjetor 1968, pas valës së demonstratave të Kosovës, intelektualë, studentë e nxënës të Tetovës dolën në rrugë. Njërin prej organizatorëve aktakuza e ngarkonte se kishte shkruar parulla, kishte ngritur flamurin kombëtar në mes të sheshit dhe kishte kërkuar lirimin e të burgosurve politikë shqiptarë; sipas aktgjykimit, organizatori kryesor u kishte thënë të tjerëve se Tetova, Gostivari, Dibra, Kërçova dhe Struga duhej të shkëputeshin e t'i bashkoheshin Kosovës. Në qershor 1969 Gjykata e Qarkut në Shkup dha dënimet: shtatë vjet burg të rëndë për Memetriza Murtezanin, të quajtur Gega, punëtor i fabrikës Teteks, pesë vjet e gjashtë muaj për një student të Fakultetit Filozofik të Prishtinës, e nga një deri në tre vjet për të tjerët, ndërsa disa u liruan nga aktakuza.

Universiteti që shteti nuk e donte

Në vitet 1990 shqiptarët e Maqedonisë nuk kishin më një universitet shqip: pas 1989-s regjimi serb ua kishte mbyllur universitetin e Prishtinës, ndërsa në universitetet e Maqedonisë ata përbënin vetëm 6,5 për qind të studentëve. Kur në fund të 1994-s një grup intelektualësh kërkoi zyrtarisht një universitet shqip në Tetovë, qeveria e refuzoi dhe e shpalli antikushtetuese çdo përpjekje për një universitet privat. Human Rights Watch mblodhi dëshminë e rektorit Fadil Sulejmani: më 9 nëntor 1994 policia e arrestoi bashkë me kolegët; më 14 dhjetor hyri në zyrën e nismës e i sekuestroi dokumentet, dhe një ndërtesë e destinuar për fakultetin e shkencave u rrafshua me buldozer. Më 17 dhjetor 1994 themelimi i Universitetit të Tetovës u shpall megjithatë. Viti akademik nisi më 15 shkurt 1995; më 17 shkurt mësimi u mbajt në Reçicën e Vogël dhe në Poroj, dhe në Reçicën e Vogël policia speciale u përplas me një turmë të madhe shqiptarësh. Abdylselam Emini u vra nga një plumb që, sipas hetimit të OSBE-së, doli nga një kallashnikov i policisë, ndonëse e shtëna, sipas të njëjtit hetim, ka gjasa të mos ketë qenë e qëllimshme. Rektori u dënua me dy vjet e gjysmë burg dhe u lirua me kaucion më 30 maj 1995.

Në nëntor 1995 mësimi rifilloi; sipas rektorit, universiteti kishte 1.259 studentë dhe 150 pedagogë në gjashtë fakultete, me diploma që ministria refuzonte t'i njihte. Human Rights Watch shkroi atëherë se nisma mund të ishte edhe një gjest politik provokues, por se kishte lindur nga refuzimi i qeverisë për t'u përgjigjur shqetësimeve të ligjshme të shqiptarëve — dhe se lehtësimet erdhën vetëm pasi universiteti i Tetovës u bë shqetësim politik për ekuilibrin ndëretnik. Më 20 nëntor 2001 u hap në Tetovë Universiteti i Evropës Juglindore, ngritur me nismën e Komisionerit të Lartë të OSBE-së për Pakicat Kombëtare dhe me 33 milionë euro të premtuara nga donatorët; më 21 janar 2004 Kuvendi e ktheu universitetin e 1994-s në universitetin e tretë shtetëror të vendit, ndërsa opozita maqedonase doli nga salla. Sot Universiteti i Tetovës ka trembëdhjetë fakultete.

2001: lufta rreth qytetit dhe paqja e Ohrit

Në shkurt 2001 u shfaq Ushtria Çlirimtare Kombëtare, dhe gjashtë muajt e konfliktit e përfshinë Tetovën. Pas ofensivës qeveritare të prillit në zonën e Tetovës, vëzhguesit e OSBE-së gjetën shkatërrim e plaçkitje të gjerë në fshatin Sellcë; mbi dyqind shqiptarë u arrestuan dhe dhjetëra prej tyre u mjekuan në spitalin e Tetovës për thyerje e mavijosje, ndërsa në Poroj, sipas një misioni të Komiteteve të Helsinkit, rreth tridhjetë burra u arrestuan pa shkak e u rrahën rëndë nga policia. Human Rights Watch regjistroi edhe dhunën e anës shqiptare: më 7 gusht 2001 pjesëtarë të uniformuar të Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare rrëmbyen, rrahën e poshtëruan një grup punëtorësh ndërtimi në autostradën Shkup–Tetovë. Kujtesa e ndershme i mban të dyja.

Lufta u mbyll më 13 gusht 2001 me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit, që e bëri shqipen gjuhë zyrtare si gjuhë e folur nga të paktën njëzet për qind e popullsisë dhe premtoi financim shtetëror për arsimin e lartë në këtë gjuhë — premtim që në Tetovë kishte emër e adresë. Në shtator forcat e NATO-s mblodhën rreth katër mijë armë; në mes të tetorit, 53.000 njerëz mbeteshin ende të zhvendosur brenda vendit.

Tetova sot

Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, komuna e Tetovës ka 84.770 banorë: 60.460 shqiptarë (71,32 për qind), 15.529 maqedonas (18,32 për qind), pakica turke e rome, dhe 4.368 vetë për të cilët të dhënat u morën nga regjistrat administrativë, pa përkatësi etnike. Asnjë komunë tjetër nuk ka më shumë shqiptarë; vetëm Qyteti i Shkupit, bashkim i dhjetë komunave, numëron më shumë. Me dy universitete, me Xhamien e Larme, teqenë e kalanë, Tetova është një nga vatrat e jetës së shqiptarëve të Maqedonisë së Veriut — një qytet që të drejtat e veta nuk i mori dhuratë, por i fitoi me durim, me burg dhe, një ditë shkurti të 1995-s, me jetën e një njeriu.