Masakra e Qyshkut

Më 14 maj 1999 një forcë serbe prej rreth tetëdhjetë vetash rrethoi Qyshkun, fshat me rreth dy mijë banorë tre kilometra në lindje të Pejës, grabiti banorët e mbledhur te varrezat e fshatit, ndau burrat nga gratë e fëmijët dhe i pushkatoi në tri shtëpi, të cilave pastaj u vuri flakën. Human Rights Watch numëron 41 të vrarë, bashkë me ata që u vranë gjatë grumbullimit; nga secila shtëpi shpëtoi vetëm një burrë. Nga Qyshku forcat u nisën drejt Pavlanit e Zahaqit, që u sulmuan po atë ditë.

Pse ka rëndësi

• Është ndër krimet e luftës në Kosovë që u dokumentuan më hollësisht: Human Rights Watch i kushtoi një raport të veçantë, dhe të mbijetuarit e dëshmitarët u dëgjuan në gjykatat e Hagës, të Beogradit e të Stokholmit.
• Tribunali i Hagës e rendit Qyshkun, bashkë me Bellacërkën, Krushën e Vogël, Izbicën e Pastasellën, mes fshatrave ku forcat serbe ndanë burrat nga gratë e fëmijët, i vranë në grupe të vogla dhe i dëbuan të tjerët.
• Drejtësia mbeti e cunguar: gjyqi në Beograd zgjati katërmbëdhjetë vjet deri në aktgjykimin e rigjykimit, që ende nuk është i formës së prerë, ndërsa në Suedi një ish-polic serb u dënua me burgim të përjetshëm dhe pastaj u shpall i pafajshëm.

Një fshat i kursyer deri në maj

Qyshku (serbisht Ćuška) shtrihet pranë rrugës kryesore Pejë–Prishtinë, rreth tre kilometra në lindje të Pejës. Para luftës kishte rreth dyqind shtëpi dhe dy mijë banorë, pothuajse të gjithë shqiptarë; aty jetonin edhe tri familje serbe dhe një malazeze. Tribunali i Hagës nuk gjeti asnjë provë për prani ushtarake të UÇK-së në fshat në vitet 1998 e 1999, dhe rrethina e tij nuk kishte qenë skenë luftimesh.

Kur nisën bombardimet e NATO-s, Peja u zbraz brenda pak ditësh: deri më 29 mars, sipas Human Rights Watch, mbi nëntëdhjetë për qind e banorëve shqiptarë të saj ishin nisur me forcë drejt Malit të Zi ose Shqipërisë. Edhe fshatrat përgjatë rrugës për Prishtinë u boshatisën në mars e prill, por Qyshku, Pavlani e Zahaqi u lanë për një kohë të paprekur, pa u ditur pse. Më 16 ose 17 prill policia e ushtria hynë në Qyshk dhe dogjën disa shtëpi; banorët që provuan të largoheshin u kthyen mbrapsht dhe iu kërkua të dorëzonin armët. Më 13 maj një rezervist policie lajmëroi se të nesërmen do të vinin forca të tjera, ndërsa një komandant policie u tha banorëve të Katundit të Ri, fshatit ngjitur, të shkonin në Qyshk, sepse prej andej të nesërmen të gjithë shqiptarët do të niseshin për në Shqipëri. Atë mbrëmje në Qyshk mbërritën shtatëdhjetë deri në tetëdhjetë të zhvendosur.

Varrezat dhe tri shtëpitë

Rreth orës gjashtë të mëngjesit të 14 majit një forcë e armatosur prej rreth tetëdhjetë vetash, me uniforma kamuflazhi të gjelbra e blu, pa shenja njësie dhe me fytyrat të lyera, rrethoi fshatin, ndërsa policë me tri vetura patrullonin rrugën për në Pejë. Shumë burra të rinj ikën në kodrat përreth. Gjatë grumbullimit, sipas Human Rights Watch, në pjesë të ndryshme të fshatit u vranë rreth dymbëdhjetë burra. Mes tyre ishte Hasan Çeku, babai i udhëheqësit ushtarak të UÇK-së: ushtarët pyetën se cili ishte babai i komandantit, e morën mënjanë dhe e vranë; po atë ditë u vra edhe i vëllai, Kadri. Human Rights Watch shënon se motivi i sulmit mbetet i paqartë dhe se banorët e lidhnin me këtë familje.

Rreth dyqind e pesëdhjetë deri në treqind banorë, kryesisht gra e fëmijë, me tridhjetë e pesë deri në pesëdhjetë burra, u mblodhën te varrezat në qendër të fshatit, duke besuar se do t’i dëbonin në Shqipëri. Forcat i urdhëruan të hidhnin paratë e stolitë në tokë, ndërsa dy djem të vegjël i mblodhën; dokumentet e identitetit u grisën e u dogjën. Pastaj burrat u ndanë nga gratë e fëmijët.

Burrat u ndanë në tri grupe dhe u futën në tri shtëpi të familjes Gashi. Në secilën forcat i rreshtuan ose i ulën, qëlluan mbi ta me breshëri automatiku dhe pastaj u vunë flakën dhomave me sfungjer dyshekësh, batanije dhe mjete ndezëse. Në secilin grup shpëtoi nga një burrë. Isa Gashi, i plagosur në këmbë, doli nga poshtë trupave të vëllait të tij, Halim Gashit, dhe të Ibër Kelmendit; Rexhë Kelmendi u fut në një dhomë tjetër sapo nisën të shtënat dhe u hodh nga dritarja; Hazir Berisha, rëndë i plagosur, doli nga dritarja dhe, nga jashtë, pa çatinë e shtëpisë të shembej në flakë. Dëshmitë e tyre, të mbledhura nga Human Rights Watch dhe nga Fondi për të Drejtën Humanitare në Beograd, janë boshti i çdo rrëfimi për atë ditë; Hazir Berisha dëshmoi edhe në Hagë.

Atë mëngjes u vranë edhe të tjerë. Qaush Lushi, që u kishte dhënë para forcave për t’i kursyer jetën të birit, u ekzekutua në nevojtoren e një oborri; Avdi Berisha u qëllua nga një snajperist nga makina e policisë teksa provonte të largohej. Gratë, fëmijët e pleqtë u hipën në traktorë dhe u nisën drejt Pejës (Idish Kadrijen e qëlluan sepse nuk dinte ta ngiste traktorin), por te fabrika e baterive e Trepçës policia i mbajti me orë dhe i ktheu prapë në fshat. Forcat serbe u nisën pastaj drejt Pavlanit e Zahaqit, ku, sipas Human Rights Watch, po atë ditë u vranë përkatësisht dhjetë e nëntëmbëdhjetë veta.

Varri i përbashkët dhe numrat

Kur forcat u larguan, banorët hynë në tri shtëpitë dhe i gjetën trupat ende duke u djegur. I mblodhën, i fshehën nga policia dhe i varrosën në një varr të përbashkët në qendër të fshatit, bashkë me të vrarë të tjerë të fshatit. Në korrik 1999, kur Human Rights Watch vizitoi fshatin, ekspertë mjekoligjorë danezë po punonin aty për Tribunalin e Hagës dhe kishin gjetur gjurmë gjaku njerëzor në nevojtoren ku ishte vrarë Qaush Lushi.

Numri i të vrarëve ndryshon sipas burimit. Human Rights Watch numëron 41 dhe i jep me emër në shtojcën e raportit të tetorit 1999, nga 19 deri në 69 vjeç; Fondi për të Drejtën Humanitare shënon 39; gjykata e rrethit në Stokholm, rreth 40; aktakuza e prokurorisë serbe të vitit 2010 për 44, ndërsa aktgjykimi i Beogradit i vitit 2024 vërtetoi të paktën 41. Në përkujtimin zyrtar të vitit 2020 dhe në shtypin kosovar përmenden 44 të vrarë.

Gjyqet: Haga, Beogradi, Stokholmi

Aktakuza e Tribunalit të Hagës kundër Vlastimir Đorđevićit nuk e përmendte Qyshkun veçmas, por Dhoma gjyqësore i shqyrtoi provat në kuadër të akuzës për persekutim. Në aktgjykimin e 23 shkurtit 2011 ajo vërtetoi se forcat serbe, ushtri e polici, i vranë burrat në tri grupe, u vunë flakën shtëpive dhe i shpërngulën me dhunë gratë e fëmijët. Gjykata e rendit Qyshkun, bashkë me Bellacërkën, Krushën e Vogël, Izbicën e Pastasellën, mes fshatrave ku u përsërit e njëjta skemë. Vuri re gjithashtu se raporti i Human Rights Watch për Qyshkun, i botuar në vjeshtën e vitit 1999, u ishte dërguar autoriteteve serbe, përfshirë Ministrinë e Brendshme, dhe e renditi mes provave se i akuzuari ishte në dijeni të krimeve.

Në Serbi prokuroria për krime lufte njoftoi më 13 mars 2010 arrestimin e nëntë të dyshuarve dhe ngriti aktakuzën e parë më 10 shtator 2010; gjyqi nisi në dhjetor të atij viti dhe më pas u zgjerua me vrasjet në Lybeniq, Pavlan e Zahaq. Të akuzuarit ishin pjesëtarë të Detashmentit 177 Ushtarako-Territorial të Pejës, në varësi të Brigadës 125 të Motorizuar të ushtrisë jugosllave, dhe të togut të saj të ndërhyrjes, të njohur si «Šakali» (Çakejtë), nën komandën e Nebojša Minićit, i cili vdiq në Argjentinë në vitin 2005. Më 11 shkurt 2014 gjykata e Beogradit dënoi nëntë prej tyre me gjithsej 106 vjet burg dhe shpalli se nuk ishin paramilitarë, por ushtarë të rregullt; komandanti i Detashmentit 177, Toplica Miladinović, mori 20 vjet. Në vitin 2015 Gjykata e Apelit e prishi aktgjykimin, sepse faktet e tij ishin të pakuptueshme e kontradiktore, dhe e ktheu për rigjykim.

Rigjykimi përfundoi më 24 prill 2024. Miladinović u dënua sërish me 20 vjet, sepse urdhëroi sulmin mbi civilët shqiptarë dhe shpërnguljen e tyre duke ditur se pjesëtarët e njësisë do të vrisnin e plaçkitnin; gjashtë pjesëtarë të togut morën dënime nga dy deri në trembëdhjetë vjet, dhe dy të akuzuar u shpallën të pafajshëm. Gjatë katërmbëdhjetë vjetëve tre të akuzuar vdiqën, dy u shpallën të paaftë për gjykim dhe një mbeti në arrati. Fondi për të Drejtën Humanitare i quajti dënimet tepër të ulëta, disa nën minimumin ligjor, dhe vuri në dukje se aktgjykimi la jashtë vrasjen e 42 civilëve në Lybeniq e të 17 në Zahaq, ndërsa hetimi kundër komandantit të Brigadës 125 u pezullua në vitin 2017. Deri në maj 2026 procesi i apelit nuk kishte përfunduar.

Rasti arriti edhe në Suedi. Një ish-polic serb, i arrestuar atje në prill 2010, u dënua më 20 janar 2012 nga gjykata e rrethit në Stokholm me burgim të përjetshëm për krim të rëndë kundër së drejtës ndërkombëtare, vrasje, tentativë vrasjeje dhe zjarrvënie të rëndë, edhe pse nuk u provua se kishte qëlluar vetë. Më 19 dhjetor 2012 Gjykata e Apelit Svea e shpalli të pafajshëm: identifikimet ishin bërë vite pas ngjarjes, nga njerëz që nuk e njihnin, pasi fotografitë e tij kishin dalë në media.

Kujtesa

Human Rights Watch e botoi raportin për Qyshkun në tetor 1999 me titullin «A Village Destroyed», si dokumentim i asaj që ndodhi në një fshat brenda një dite; në vitin 2002 Fred Abrahams dhe Eric Stover e zgjeruan në libër. Rasti ishte i veçantë, sipas organizatës, për dy arsye: në secilin grup burrash mbijetoi një njeri, dhe banorët arritën të njihnin në fotografi disa nga njerëzit që kishin parë me forcat serbe në fshat.

Në Kosovë Qyshku përkujtohet më 14 maj. Në homazhet zyrtare të vitit 2020, të bëra bashkë për Qyshkun, Pavlanin, Zahaqin e Llabjanin, u përmendën 44 të vrarë në Qyshk, 17 në Zahaq, 21 në Pavlan e 13 në Llabjan; në 27-vjetorin, më 2026, shtypi kosovar kujtoi edhe mbi katërqind banorët e dëbuar dhe shtëpitë e djegura. Bashkë me Lybeniqin, Pavlanin e Zahaqin, Qyshku është pjesë e rrethit të fshatrave rreth Pejës ku, sipas një grupi vendor për të drejtat e njeriut të cituar nga Human Rights Watch, u vranë më shumë se pesëqind veta gjatë bombardimeve të NATO-s, në kohën e dëbimit masiv të vitit 1999.