Masakra e burgut të Dubravës

Më 22 dhe 23 maj 1999, në burgun e Dubravës pranë Istogut, burgun më të madh të Kosovës, forcat serbe i rreshtuan të burgosurit shqiptarë në fushën e sportit, gjoja për t'i transferuar, hapën zjarr mbi ta nga kullat e muret dhe pastaj i gjuajtën nëpër bodrume e kanale. Masakra erdhi pas dy bombardimeve të NATO-s, më 19 dhe 21 maj, që sipas burimit kishin vrarë nga nëntëmbëdhjetë deri në njëzet e gjashtë veta. Human Rights Watch vlerëson se forcat qeveritare vranë të paktën 82 vetë, ndoshta deri në 96; Fondi për të Drejtën Humanitare numëron 67 të vrarë në ato dy ditë dhe 116 viktima gjithsej të lidhura me burgun.

Pse ka rëndësi

• Të vrarët ishin të burgosur në duart e shtetit, të regjistruar e të paarmatosur; Human Rights Watch e quan Dubravën vrasjen më të madhe të vetme në komunën e Istogut dhe një nga ngjarjet më të rënda të luftës.
• Beogradi ua ngarkoi të gjitha vdekjet bombave të NATO-s, 95 të vrarë sipas raportit të vet të korrikut 1999; dëshmitë e të mbijetuarve dhe ajo që panë gazetarët e huaj e rrëzuan këtë version.
• Drejtësia mbeti e cunguar: akuza e Tribunalit të Hagës për Dubravën nuk arriti kurrë në aktgjykim, dhe në Kosovë gjyqi i parë për vrasjet përfundoi më 2025 me lirim, të cilin Gjykata e Apelit e anuloi më 2026.

Burgu më i madh i Kosovës

Burgu i Dubravës ngrihet disa kilometra në lindje të Istogut, mes fshatrave Dubravë, Bellopojë, Mojstir e Synejë, dhe kishte tri pavijone me kapacitet mbi 1.000 vetë. OSBE-ja e quan objektin më famëkeq të burgimit në Kosovë: i ndërtuar për të dënuarit, në fillim të vitit 1999 mbante në paraburgim qindra shqiptarë të akuzuar për terrorizëm. Misioni verifikues i OSBE-së nuk u lejua kurrë të hynte, dhe sipas raportit të saj besohet se të paktën katër a pesë burra vdiqën nga lëndimet e marra në burg.

Sipas ish-të burgosurve, kur nisi bombardimi i NATO-s, më 24 mars 1999, në burg ndodheshin 900 deri në 1.100 të burgosur, mes tyre rreth tridhjetë serbë; gjatë pranverës u sollën të tjerë, si rreth 165 shqiptarë të arrestuar në Gjakovë. Mes të burgosurve ishte edhe filozofi Ukshin Hoti, që po vuante vitin e fundit të një dënimi pesëvjeçar. Më 16 maj, sipas Fondit për të Drejtën Humanitare (FDH), ai doli nga porta e burgut i shoqëruar nga roje e nga një zyrtar i burgut, dhe që atëherë nuk dihet ku është. Të nesërmen u vranë dy të burgosur pasi dolën nga burgu, Shkëlzen Pepshi, që e kishte mbaruar dënimin, dhe Rasim Plava, që kishte marrë leje tri ditësh.

Bombat e 19 dhe 21 majit

Më 19 maj avionët e NATO-s e goditën burgun pa paralajmërim. NATO-ja e quajti objektiv ushtarak legjitim, pjesë të një kompleksi ku sipas saj qëndronin ushtria jugosllave e policia speciale. Sipas raportit të Human Rights Watch të vitit 2000 për fushatën ajrore, nga sulmi i parë u raportuan të vrarë tre të burgosur dhe një roje. Të burgosurit kaluan dy netë jashtë, brenda mureve; dy dëshmitarë thanë se me llamba fluoreshente shkruan në oborr fjalën HELP për avionët sipër tyre.

Më 21 maj, ndërsa rojet po i rreshtonin në oborr, erdhi vala e dytë e bombardimeve, që sipas Human Rights Watch vrau të paktën nëntëmbëdhjetë të burgosur. FDH-ja numëron për të dyja ditët 25 të burgosur shqiptarë dhe zëvendësdrejtorin e burgut të vrarë nga bombat, si dhe dhjetëra të plagosur; agjencia shtetërore Tanjug njoftoi se zëvendësdrejtori, Nexhmedin Kaliqanaj, 41 vjeç, ishte mes të vrarëve të 21 majit. Sipas versionit serbisht të botimit të FDH-së, rojet kishin vrarë që më 20 maj një të burgosur boshnjak, dhe më 21 maj, bashkë me të burgosur serbë të armatosur, nëntë shqiptarë që dilnin nëpër të çarat e murit; edhe dy të mbijetuar i thanë Human Rights Watch se rojet kishin armatosur të burgosur serbë.

22 maj: rreshtimi në fushën e sportit

Sipas ish-komandantit të rojeve, që foli më vonë me FDH-në, në mëngjesin e 22 majit hyri në burg një njësi speciale e policisë serbe, duke u thirrur në një vendim të ministrit serb të Drejtësisë që i jepte asaj kontrollin e burgut. Në orën 5:40 një polic nga kulla e rojës i urdhëroi me altoparlant të burgosurit, shumë prej të cilëve e kishin kaluar natën në fushën e sportit, të rreshtoheshin për t'u transferuar në burgje të tjera; një i mbijetuar e kujtonte urdhrin si transferim në Nish, për sigurinë e tyre. Në orën 6:00 urdhri u përsërit me afat dhjetë minuta, dhe rreth 800 vetë u rreshtuan në afro dhjetë radhë. Pastaj nga kulla, nga muret dhe nga të çarat që kishin hapur bombat u hap zjarr me mitraloza e pushkë snajperi, ndërsa mbi turmë ranë granata dore, predha nga granatahedhës dhe mina mortaje. Dëshmitarët folën për njëzet deri në tridhjetë minuta të shtëna.

Human Rights Watch vlerëson se në këtë sulm u vranë të paktën shtatëdhjetë vetë; FDH-ja emëron 59 të vrarë dhe numëron të paktën 100 të plagosur. Një i mbijetuar që i numëroi të vdekurit një orë më vonë i tha Human Rights Watch se ishin rreth 97; shokët i mbuluan me batanije dhe atyre që i njihnin u futën në rroba një letër me emrin. Një letër e drejtorit të burgut për Ministrinë e Drejtësisë, e paraqitur në Hagë nga prokuroria, pohon se njësia speciale hyri rreth orës pesë të mëngjesit, se rojet u tërhoqën në perimetrin e jashtëm dhe se u dëgjuan shpërthime; FDH-ja gjykon se ajo u shkrua më vonë, për ta mbrojtur ministrin.

23 maj: gjuetia nëpër bodrume

Të mbijetuarit u fshehën nëpër pavijone, bodrume e kanale. Në mbrëmje një grup policësh specialë a paramilitarësh hyri në burg dhe hodhi granata në ndërtesën e shkollës; natën të burgosurit i strehuan rreth 120 deri në 150 të plagosur në bodrumin e pavijonit C. Në agimin e 23 majit forcat u kthyen: sipas FDH-së, pjesëtarë të maskuar të njësisë speciale hodhën granata në puset ku fshiheshin të burgosurit dhe qëlluan mbi ata që ishin strukur pas tubave e kaldajave të ngrohjes, duke vrarë tetë vetë dhe duke plagosur mbi dhjetë. Human Rights Watch numëron të paktën dymbëdhjetë të vrarë në njëzet e katër orët pas pushkatimit.

Pas një ultimatumi pesëmbëdhjetë minutash, të burgosurit dolën nga strehimet. Të plagosurit u morën me kamionë; të tjerët, me rreth dhjetë autobusë, u çuan në burgun e Lipjanit, ku kaluan mes dy radhëve policësh që i rrihnin me shkopinj. Atje, më 24 maj, rojet e rrahën aq rëndë Gani Morinën sa ai vdiq po atë mbrëmje ose të nesërmen. Më 10 qershor, pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Kumanovës, Serbia i nxori rreth 2.500 të burgosur shqiptarë nga të gjitha burgjet e Kosovës në burgjet e veta. Disa të mbijetuar të Dubravës vdiqën atje; njëri prej tyre, Bujar Himaj, i plagosur nga bombat më 19 maj dhe me të dyja këmbët në allçi, u rrah për vdekje nga rojet sapo autobusi mbërriti në burgun e Zabelës.

Numrat, mohimi dhe varret e Rakoshit

Qeveria jugosllave njoftoi më 21 maj nëntëmbëdhjetë të vrarë nga bombat. Katër ditë më vonë shifra u ngjit befas, por edhe vdekjet e reja iu ngarkuan bombave, dhe raporti i Ministrisë së Jashtme jugosllave i korrikut 1999 numëronte 95 të burgosur të vrarë e 196 të plagosur nga NATO-ja. Gazetarët që u sollën në burg më 24 maj panë 25 trupa të grumbulluar në një dhomë pothuajse të padëmtuar; korrespondentja e BBC-së, Jacky Rowland, dëshmoi më vonë në Hagë se disa prej tyre i kishin pantallonat të zbritura. Më 13 gusht 1999 një ekip mjeko-ligjor spanjoll nisi të hapte 97 varre jashtë fshatit Rakosh, pranë burgut, të gjitha të shënuara me shkurtesën serbe KPD të institucionit ndëshkimor-korrektues; kryeprokurorja e Tribunalit të Hagës i raportoi Këshillit të Sigurimit më 10 nëntor 1999 se aty ishin gjetur 97 trupa, pa dhënë shkakun e vdekjes.

Human Rights Watch (2001): rreth nëntëmbëdhjetë të vrarë nga NATO-ja dhe deri në 96 nga forcat qeveritare. Aktakuzat e Tribunalit të Hagës të vitit 2001: rreth 50 të vrarë më 22–23 maj. FDH-ja (2026): 26 nga bombat, dhjetë nga rojet më 20–21 maj, 67 nga policia më 22–23 maj dhe 116 gjithsej, përfshirë të vdekurit e të zhdukurit para masakrës dhe ata që vdiqën pas saj në burgjet e Serbisë. Prokuroria Speciale e Kosovës (2023): 109 të vrarë e 108 të plagosur.

Gjyqet, nga Haga te Prishtina

Dubrava hyri në akuzat e Tribunalit të Hagës me aktakuzën e ndryshuar kundër Sllobodan Millosheviçit e katër zyrtarëve të tjerë, të 29 qershorit 2001, dhe mbeti në aktakuzën e dytë të ndryshuar të 29 tetorit 2001 (par. 66(k)). Në gjyqin e Millosheviçit dëshmuan për prokurorinë dy ish-të burgosur dhe gazetarja Rowland; i akuzuari pretendoi se të gjithë kishin rënë nga bombat. Millosheviçi vdiq më 11 mars 2006 dhe gjyqi i tij u mbyll pa aktgjykim. Në gjyqin kundër Milan Milutinović e pesë të akuzuarve të tjerë, Dhoma e Gjykimit vendosi më 11 korrik 2006 të mos lejonte prova për Reçakun, Padalishtën e Dubravën, me arsyetimin se këto vrasje nuk lidheshin me vende prej nga popullsia ishte dëbuar me forcë. Akuza mbeti formalisht në fuqi pa u shqyrtuar (aktgjykimi i 26 shkurtit 2009, vëll. 1, par. 16), dhe më 7 prill 2009 Dhoma deklaroi se nuk mbetej asnjë akuzë e pazgjidhur.

Serbia, ndërkohë, gjykonte të vdekurit. Gjykata e Qarkut në Leskovc dënoi pas vdekjes, në janar e shkurt 2000, katër të burgosur të vrarë në Dubravë: Hysen Ademin e Agim Elshanin me nga 15 vjet burg për terrorizëm, Metë Osmanajn me katër e Zahir Agushin me pesë vjet. Në Kosovë, sipas FDH-së, njëri nga rojet që rrahën Gani Morinën në Lipjan u identifikua dhe Gjykata e Apelit e dënoi me 14 vjet burg. Për vetë masakrën, policia arrestoi në dhjetor 2022 një ish-gardian serb të burgut, dhe më 29 nëntor 2023 Prokuroria Speciale e akuzoi për pjesëmarrje në vrasjen e 109 të burgosurve. Gjykata Themelore e Prishtinës e liroi më 16 qershor 2025: ajo nuk e vuri në dyshim se masakra kishte ndodhur, por gjeti se nuk ishte provuar që i akuzuari kishte qëlluar mbi të burgosurit. Më 16 mars 2026 Gjykata e Apelit e anuloi lirimin, me arsyetimin se provat e dëshmitë nuk ishin vlerësuar plotësisht, dhe e ktheu çështjen në rigjykim.

Kujtesa

Çdo 22 maj ish-të burgosurit, familjet dhe institucionet e shtetit mblidhen në Dubravë, ku emrat e të vrarëve janë gdhendur në një memorial; më 2026 krerët e shtetit folën për 116 të vrarë, po aq sa FDH-ja, dhe një i mbijetuar tha se drejtësia ishte lënë pas dore. Kujtesa e ndershme i mban të dyja të vërtetat e majit 1999: të vrarët nga bombat e NATO-s, që Beogradi i përdori si alibi, dhe të pushkatuarit nga shteti që i kishte në ruajtje, në pranverën e dëbimit masiv.