Shkolla Normale e Elbasanit: forxha ku u farkëtuan mësuesit e kombit (1909)

Në dhjetor të vitit 1908, në Manastir, shqiptarët kishin vendosur më në fund se me cilat shkronja do ta shkruanin gjuhën e vet. Por një alfabet pa mësues është një çelës pa derë. Një vit më vonë, në Elbasan, kombi ndërtoi derën: më 1 dhjetor 1909 hapi dyert Shkolla Normale — «Normalja» — shkolla e parë profesionale në gjuhën shqipe, fabrika ku do të prodhoheshin mësuesit që do ta çonin abetaren në çdo fshat. Tri muaj para saj, në shtator 1909, Kongresi i Elbasanit e kishte vendosur këtë me një logjikë të thjeshtë e të pamëshirshme: një komb që do të mbijetojë duhet të dijë të riprodhojë veten, dhe kjo bëhet në klasë, jo në fushëbetejë. Katër vjet para shtetit, shqiptarët po ndërtonin institucionin që një shtet e ka për detyrë të ketë — dhe që Perandoria Osmane ua kishte mohuar për dekada.

Konteksti: kongresi që vendosi të ndërtonte një shkollë

Në fund të gushtit dhe fillim të shtatorit 1909, në godinën e vjetër të shkollës së Kalasë në Elbasan, u mblodh Kongresi Arsimor i Elbasanit. Organizatori kryesor ishte patrioti Lef Nosi, dhe në sallë erdhën delegatë të klubeve shqiptare të kohës — të njëjtat rrjete qytetare që kishin dërguar përfaqësues edhe në Manastir një vit më parë. Kongresi nuk debatoi për shkronja: ato ishin zgjidhur. Ai debatoi për diçka më të vështirë — si e mëson një komb veten.

Vendimet e tij ishin praktike dhe të guximshme për një popull ende nën sundim osman: të unifikohej sistemi shkollor shqiptar, të zëvendësoheshin gradualisht shkollat në gjuhë të huaja me shkolla shqipe, dhe — akti më konkret — të themelohej menjëherë një shkollë normale për të përgatitur mësues. Kongresi promovoi edhe të folmen e Elbasanit si urë midis dialekteve, një zgjedhje gjeografike po aq sa gjuhësore: Elbasani rrinte në mes, midis gegërishtes së veriut dhe toskërishtes së jugut. Tri muaj më vonë, premtimi u mishërua.

Normalja: forxha e mësuesve, 1909

Shkolla Normale e Elbasanit hapi dyert më 1 dhjetor 1909. Drejtori i saj i parë qe Luigj Gurakuqi — i njëjti burrë që një vit më parë kishte qenë ndër drejtuesit e komisionit të alfabetit në Manastir. Kjo nuk ishte rastësi: personi që ndihmoi të vendosej shkronja u vu të drejtonte shkollën që do ta mësonte atë. Gurakuqi solli në Elbasan një brez mësuesish që do të bëheshin vetë themele të kulturës shqiptare — mes tyre Aleksandër Xhuvani, gjuhëtari që do ta ndërtonte shqipen letrare mbi alfabetin e Manastirit, dhe një radhë emrash që do të mbushnin katedrat shqiptare për gjysmë shekulli: Ibrahim Dalliu, Simon Shuteriqi, e më vonë Kostaq Cipo, Mahir Domi, Eqrem Çabej.

Shkolla nisi me rreth 50 nxënës. Brenda tri muajsh numri u dyfishua, dhe në fund të vitit të parë kishte arritur në rreth 150. Por shifra që tregon më shumë se çdo statistikë tjetër është kjo: afërsisht gjysma e nxënësve të parë erdhën nga Kosova dhe nga Çamëria. Elbasani ishte një qytet i vogël osman; megjithatë, drejt tij u nisën djem nga Prishtina e Gjakova, nga Filati e Paramithia, sepse në gjithë hapësirën shqipfolëse ishte i vetmi vend ku mund të mësoheshe si të bëheshe mësues shqip.

Lente rrjeti: një shkollë më e madhe se shteti që do të lindte

Këtu qëndron domethënia e vërtetë e Normales, dhe pikërisht ajo që historia zyrtare e shpërfill. Kur Normalja mblodhi nxënësit e saj të parë në 1909, gjysma prej tyre erdhën nga toka që tre vjet më vonë do të mbeteshin jashtë shtetit shqiptar. Kufijtë e vitit 1913, të vizatuar në Londër nga Fuqitë e Mëdha, do ta ndanin Kosovën e Çamërinë nga Tirana. Por Normalja i kishte mbledhur ata djem para se të viheshin kufijtë — dhe i ktheu në atdheun e vet si mësues. Domethënë: institucioni që formonte kombin ishte, që në ditën e parë, më i gjerë se shteti që do të dilte prej tij.

Kjo është historia që lenta e rrjetit e bën të dukshme. Shqiptarët nuk qenë kurrë vetëm një popull brenda një kufiri; ata qenë një rrjet — i gjuhës, i besës, i shkollës — që shtrihej përmes perandorive dhe që u pengua vazhdimisht të merrte formën e vet të plotë shtetërore. Perandoria Osmane e kishte ndaluar shkollën shqipe si vepër politike; kur ndalimi ra pas Xhonturqve, shqiptarët nxituan të ndërtonin në tri muaj atë që u ishte mohuar për tridhjetë vjet. Dhe kur shteti erdhi, ai doli më i vogël se rrjeti — por rrjeti kishte tashmë mësuesit e vet, të formuar në Elbasan, gati të hapnin shkolla nga Shkupi te Janina.

Trashëgimia: nga Normalja te universiteti

Normalja mbijetoi luftëra, pushtime dhe ndërrime regjimesh. Në tetor 1923 asaj iu shtua një shkollë ushtrimore ku nxënësit-mësues praktikonin zanatin; brezi i parë u diplomua në 1924. Nga fara e mbjellë në 1909 doli një pemë e tërë institucionesh: gjimnazi që sot mban emrin «Luigj Gurakuqi», pastaj Instituti i Lartë Pedagogjik, dhe më në fund Universiteti i Elbasanit «Aleksandër Xhuvani» — i pagëzuar pikërisht me emrin e njërit prej mësuesve të parë të Normales. Zinxhiri është i pandërprerë: qyteti ku u vendos të përgatiteshin mësuesit e kombit është ende sot qyteti ku ata përgatiten.

Nëse Kongresi i Manastirit i dha kombit shkronjën, Kongresi e Normalja e Elbasanit i dhanë dorën që do ta shkruante atë — dhe zërin që do t'ua mësonte fëmijëve. Alfabeti pa mësues do të kishte mbetur një vendim në letër. Elbasani e ktheu në një komb që dinte të lexonte veten.