Masakra e Studimes

Natën e 2 drejt 3 majit 1999, në rrugën mes Studimes së Epërme e Studimes së Poshtme (serbisht Gornja e Donja Sudimlja), pesë e dy kilometra në lindje të Vushtrrisë, forcat serbe ndalën kolonën e madhe të shqiptarëve që iknin nga Shala, i grabitën dhe nxorën burra nga traktorët për t’i pushkatuar para familjeve. Human Rights Watch e vlerëson numrin e të vrarëve rreth njëqind; në korrik 1999 ekspertët mjekoligjorë francezë që punonin për Tribunalin e Hagës zhvarrosën 93 trupa në varrezat e Studimes së Epërme. Të mbijetuarit u mbyllën në kooperativën bujqësore të Vushtrrisë, nga ku burrat u dërguan në burgun e Smrekonicës, ndërsa gratë e fëmijët u dëbuan drejt Shqipërisë.

Pse ka rëndësi

• Është një nga vrasjet masive të vitit 1999 kundër një kolone të zhvendosurish: Human Rights Watch e vlerëson numrin e të vrarëve rreth njëqind, dëshmitarët e OSBE-së folën për 90 deri në 160, ndërsa në përkujtimin zyrtar të vitit 2026 u kujtuan 116 civilë.
• Tribunali i Hagës e shqyrtoi dy herë (Milutinović e të tjerët, 2009; Đorđević, 2011), por vërtetoi me emër vetëm tri, përkatësisht katër vrasje: për të tjerët prova kryesore ishte një listë e hartuar pas luftës, dhe në zonë luftohej.
• Ajo e shfaq të plotë skemën e pranverës së vitit 1999: grabitjen e kolonës, vrasjen e burrave, ndarjen e tyre në kooperativë, burgun e Smrekonicës dhe dëbimin e grave e fëmijëve drejt Shqipërisë.

Shala e mbushur me të zhvendosur

Vushtrria u granatua ditën e parë të bombardimeve të NATO-s dhe mijëra banorë të saj u dëbuan që në javën e parë. Gjatë gjithë prillit dhjetëra mijëra shqiptarë të zhvendosur u grumbulluan në krahinën e Shalës, në veri e në lindje të qytetit, ku vepronin forcat e UÇK-së. Fshatrat si Bajgora, Vesekoci e Sllakoci u mbushën aq sa në disa shtëpi flinin mbi njëqind veta; në Sllakoc UÇK-ja mbante një spital fushor.

Më 2 maj ofensiva e forcave qeveritare e çau vijën e UÇK-së pranë Bajgorës e Melenicës. Të zhvendosurit ikën në dy drejtime: në lindje, drejt Podujevës, ose në jug, rrjedhës së lumit të Sllakocit. Dhoma gjyqësore në çështjen Milutinović gjeti se atë ditë forcat e policisë dhe të ushtrisë jugosllave vepronin rreth Sllakocit, Cecelisë e dy Studimeve, ku UÇK-ja ishte e fortë, dhe se aksioni e shpërbëu UÇK-në në atë zonë. Gjeti gjithashtu se njerëzit u nisën të paktën pjesërisht me udhëzim të UÇK-së, por se, sapo dolën në rrugë, lëvizjen e tyre e kontrollonte policia serbe, e cila i grabiti dhe i keqtrajtoi.

Për madhësinë e kolonës burimet nuk pajtohen: dëshmitarët e Human Rights Watch folën për disa qindra automjete me tre deri në pesë mijë veta, ndërsa Tribunali i Hagës, në gjykimin e Đorđević, pranoi si vlerësimin më të matur mbi 30.000 veta që lanë Sllakocin rreth orës një pas dite.

Nata mes dy Studimeve

Sipas gjetjeve të Tribunalit, kolona u granatua nga ushtria jugosllave mes Cecelisë dhe Studimes së Epërme dhe rreth orës tre pasdite u detyrua të ndalej; rreth orës gjashtë u ndal sërish, tre kilometra pas Studimes së Epërme dhe një kilometër para Studimes së Poshtme. Kur ra nata, shtëpitë e Studimes së Epërme digjeshin.

Forcat që iu afruan kolonës, me uniforma kamuflazhi të gjelbra e blu ose të zeza, disa me fytyra të lyera a maska, ishin, sipas gjykimit të Đorđević, të përziera: paramilitarë, policë të Ministrisë së Brendshme serbe dhe ushtarë jugosllavë. Ata shkonin nga traktori në traktor, kërkonin para dhe qëllonin burrat që nuk paguanin. Hysni Bunjaku, njëzet e një vjeç, u tërhoq nga traktori që ngiste dhe u vra me breshëri automatiku, ndërsa i ati, Sherif Bunjaku, u lutej policëve ta kursenin. Haki Gërxhaliu u qëllua sapo zbriti nga traktori. Rreth orës njëmbëdhjetë e gjysmë të natës policë me maska e tërhoqën Jetish Xhafën te rruga, i drejtuan pushkën në kokë dhe e qëlluan; pastaj tërhoqën të atin, Miran Xhafën, shtatëdhjetë e një vjeç, dhe e vranë pranë tij. Jetishi mbijetoi. Më tutje, mbi traktorin e vet, u gjet i vrarë Veli Xhafa.

Dëshmitë që mblodhi Human Rights Watch shtojnë emra të tjerë: Remzi Aliun, pesëdhjetë e katër vjeç, dhe Ramadan Aliun, tridhjetë e tetë, që dy paramilitarë me maska i morën mënjanë dhe i vranë; tre burra të familjes Gërguri, Agimin, Enverin e Namanin, të vrarë pranë traktorit të tyre, edhe pse një i afërm kishte paguar për dy prej tyre 800 e 1.400 marka gjermane. Të shtënat zgjatën nga ora nëntë deri rreth dhjetë e gjysmë. Një dëshmitar dëgjoi forcat të thoshin se kishin vrarë rreth pesëdhjetë veta dhe se nuk do të ndaleshin pa mbërritur te njëqind; një tjetër dëgjoi në radio numrin shtatëdhjetë e pesë.

Në një degëzim, ku forcat serbe e drejtuan kolonën për në Vushtrri, predhat që ranë pranë saj e ndanë në dysh. Pjesa më e vogël, rreth një mijë veta, arriti në kooperativën bujqësore të qytetit rreth orës dhjetë të mbrëmjes; pjesa kryesore, që policë nga Vushtrria e urdhëruan të nisej rreth orës njëmbëdhjetë e gjysmë, mbërriti mes mesnatës dhe orës dy të mëngjesit të 3 majit. Gjatë rrugës njerëzit panë trupa në të dy anët. Sipas vendit ku ishin në kolonë, njëri numëroi njëzet e pesë, të tjerë tridhjetë, shtatëdhjetë ose mbi njëqind.

Varret e Studimes së Epërme

Më 3, 4 dhe 5 maj banorë të fshatit dhe luftëtarë të UÇK-së i varrosën të vrarët në varrezat e Studimes së Epërme, shpesh pesë a gjashtë në një gropë. Komandanti vendor i UÇK-së i tha Human Rights Watch se njësia e tij kishte varrosur nëntëdhjetë e dy trupa nga kolona, shumicën të qëlluar nga afër, në kokë ose në pjesën e sipërme të trupit. Një dëshmitar i Tribunalit pa atje një listë me nëntëdhjetë e shtatë emra të të vrarëve.

Në korrik 1999 një ekip mjekoligjor francez, që punonte për Tribunalin e Hagës, i hapi dy varrezat e Studimes së Epërme dhe ekzaminoi 93 trupa: 17 nga varret individuale të së parës dhe 76 nga 102 të varrosurit në të dytën; 26 të tjerët nuk u zhvarrosën, sepse ekipi francez i gjykoi të palidhur me vrasjet e 2 majit. Ishin 87 burra e gjashtë gra, nga 18 deri në 86 vjeç; 86 kishin vdekur me dhunë, 97 për qind prej tyre nga plumbat, zakonisht të shkrehur nga afër, dhe shtatë nga shkaqe natyrore. Human Rights Watch, duke cituar prokuroren e Tribunalit para Këshillit të Sigurimit më 10 nëntor 1999, shënon 98 trupa në Studimen e Epërme; OSBE-ja, 98 në të Epërmen dhe 12 në të Poshtmen deri më 1 tetor.

Shifra e të vrarëve ka mbetur e hapur. Sabit Kadriu, kryetar i komisionit vendor për krimet e luftës, hartoi pas luftës një listë me 104 emra të vrarësh të natës së 2–3 majit në vende të ndryshme të komunës, të cilën prokuroria e Hagës e mori të plotë në aktakuzë. Në akademinë përkujtimore të vitit 2026, në emër të Presidencës së Kosovës, u kujtuan 116 civilë të vrarë brenda dy orëve.

Kooperativa, Smrekonica dhe dëbimi

Në kooperativën bujqësore, një kompleks shtetëror me depo të mëdha pranë motelit Vicianum, mijëra njerëz kaluan natën të ngjeshur dhe nën roje, pa u lejuar të dilnin as për ujë. Pastaj policia ndau burrat nga familjet: më 3 maj sipas Human Rights Watch, OSBE-së dhe aktgjykimit Milutinović, më 4 maj sipas aktgjykimit Đorđević. Sipas OSBE-së, rreth dyqind shoferë traktorësh u lanë të ktheheshin te familjet, ndërsa rreth gjashtëqind burra u futën në kamionë; policët, të rreshtuar, i rrihnin me shkopinj teksa vraponin drejt tyre. Kamionët i dërguan në burgun e Smrekonicës, në gjysmë të rrugës për në Mitrovicë. Gratë, fëmijët e pleqtë u regjistruan; atyre që kishin traktor iu urdhërua të niseshin për në Shqipëri, të tjerët u kthyen më këmbë drejt Smrekonicës e Dobërllukës.

Në Smrekonicë burrat u mbajtën rreth tri javë në kushte të mjerueshme, u rrahën dhe u morën në pyetje për lidhjet me UÇK-në; pastaj u çuan në kufirin shqiptar, ku u detyruan të dorëzonin dokumentet e identitetit dhe të kalonin në Shqipëri. Sipas OSBE-së, më shumë se tre mijë burra nga ky burg u dëbuan kështu në fund të majit e në fillim të qershorit, një hallkë e dëbimit masiv të vitit 1999.

Vdekja nuk u largua nga Studimja bashkë me kolonën. Më 31 maj forcat serbe vranë në Studimen e Poshtme dymbëdhjetë anëtarë të familjes Gërxhaliu: tre burra pranë shtëpisë dhe nëntë të tjerë brenda saj, mes tyre gjashtë fëmijë nën katërmbëdhjetë vjeç.

Dy gjykime në Hagë

Vrasjet e kolonës u gjykuan në dy procese të Tribunalit të Hagës. Në aktgjykimin Milutinović e të tjerët, më 26 shkurt 2009, Dhoma gjyqësore e quajti kolonën kryesisht civile, edhe pse në të ose pranë saj kishte disa pjesëtarë të UÇK-së, dhe vërtetoi se forca të policisë serbe vranë Haki Gërxhaliun dhe Ali Mernicën, ndërsa Miran Xhafa u vra nga policë ose paramilitarë serbë; prova për pjesëmarrjen e ushtrisë në kontrollin e kolonës ose në vrasje nuk gjeti. Listën e Kadriut e quajti dëshmi të tërthortë, të pamjaftueshme për të dënuar; sipas raportit francez, tre nga personat e listës kishin vdekur nga shkaqe natyrore. Për kolonën, mes krimesh të tjera, Nikola Šainović, Nebojša Pavković dhe Sreten Lukić u shpallën fajtorë edhe për vrasje.

Në aktgjykimin kundër Vlastimir Đorđevićit, shefit të Resorit të Sigurimit Publik në Ministrinë e Brendshme të Serbisë, më 23 shkurt 2011, gjykata vërtetoi katër vrasje, të Hysni Bunjakut, Haki Gërxhaliut, Miran Xhafës dhe Veli Xhafës, të kryera nga forcat e policisë serbe natën e 2 drejt 3 majit. Fjalët e dëgjuara për njëqind të vrarë gjykata i lexoi si qëllim për të vrarë njëqind shqiptarë. Për të tjerët nuk pati prova për rrethanat e vdekjes, dhe meqë në komunë luftohej, gjykata nuk mund të përjashtonte që disa të kishin rënë në luftim. Dhoma e Apelit e la në fuqi këtë gjetje më 27 janar 2014; gjyqtari Tuzmukhamedov e kundërshtoi vetëm për Veli Xhafën.

Kujtesa e 2 majit

Human Rights Watch e raportoi vrasjen që më 20 maj 1999, kur lufta vazhdonte ende; studiuesit e saj kishin intervistuar dëshmitarët në Kukës. Në Kosovë ngjarja mbahet mend si Masakra e Studimes dhe përkujtohet çdo 2 maj. Në vitin 2022, në akademinë e 23-vjetorit, Komuna e Vushtrrisë e quajti një nga masakrat më të përgjakshme në Kosovë.

Mes 116 të vrarëve që kujton Kosova dhe vrasjeve të pakta të vërtetuara me emër në Hagë nuk qëndron mohimi i krimit, por kufiri i provës gjyqësore: shumica e të vrarëve u varrosën nga banorët javë para se të vinin hetuesit, dëshmitarët panë vetëm pjesën e tyre të kolonës, dhe gjykatat kërkuan për çdo emër rrethanat e vdekjes. Ajo që u vërtetua mjafton për të thënë se natën e 2 majit 1999 policia serbe grabiti, vrau dhe dëboi njerëz të paarmatosur që shkonin me traktorë drejt Vushtrrisë. Si te Meja pak ditë më parë, vrasja e burrave u bë pjesë e vetë rrugës së dëbimit.