Masakra e Pastasellës

Më 31 mars 1999 forcat serbe rrethuan Pastasellën (Pusto Selo), një fshat shqiptar në veriperëndim të Rahovecit ku ishin strehuar qindra të zhvendosur, dëbuan gratë e fëmijët dhe pushkatuan burrat në grupe buzë një përroi. Human Rights Watch dhe Tribunali i Hagës numërojnë 106 të vrarë dhe trembëdhjetë të mbijetuar; Fondi për të Drejtën Humanitare numëron 103 burra të pushkatuar në katër grupe. Fshatarët i varrosën të vrarët, por pasi NATO-ja publikoi fotografitë ajrore të varreve, forcat serbe i zhvarrosën trupat në prill dhe i rivarrosën nëpër varreza të tjera.

Pse ka rëndësi

• Sipas Human Rights Watch, ishte krimi më i rëndë në komunën e Rahovecit larg rrugës Prizren–Gjakovë: më shumë se njëqind burra, shumica mbi 55 vjeç, të pushkatuar brenda një pasditeje.
• Fotografitë ajrore të varreve, të publikuara nga NATO-ja më 11 prill 1999, ishin ndër provat më bindëse që aleanca nxori gjatë luftës, dhe zhvarrosja që pasoi tregon se si shteti serb u përpoq ta zhdukte krimin.
• Edhe pse nuk ishte në aktakuzë, Tribunali vërtetoi në vitin 2011 vrasjen e jo më pak se 106 burrave dhe e përfshiu në dënimin për persekutim, vendim që Dhoma e Apelit e la në fuqi më 2014.

Fshati që u mbush me të shpërngulur

Pastasella shtrihet rreth tetë kilometra në veriperëndim të qytetit të Rahovecit, mes Petkoviqit, Kaznikut e Senocit; para luftës kishte rreth njëqind shtëpi dhe banorë vetëm shqiptarë. Në fund të marsit 1999 popullsia e saj, sipas BIRN-it, u dyfishua. Rreth 26 marsit mbërritën me traktorë, me rimorkio e në këmbë të zhvendosur nga Klina, Gremniku, Dollova, Jashanica e Rahoveci; disa prej tyre i thanë një fshatari se vetë forcat serbe i kishin nisur atje. Më 28 mars ushtria, njësitë speciale të policisë dhe rezervistët nisën një ofensivë kundër UÇK-së në jug të Klinës e në verilindje të Rahovecit, dhe banorët e fshatrave përreth ikën nën granata. Deri më 31 mars, sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, në Pastasellë ishin strehuar mbi 1.000 vetë, nëpër shtëpi dhe në ndërtesën e shkollës fillore që mban emrin e Jusuf Gërvallës.

Human Rights Watch shënon se përleshjet e mëparshme mes UÇK-së dhe forcave qeveritare, ndoshta në fshatin fqinj Drenoc, mund ta kenë nxitur masakrën; një nga të mbijetuarit i tha organizatës se UÇK-ja kishte bazë në Drenoc, jo në Pastasellë. Tribunali vërtetoi se burrat e vrarë ishin të paarmatosur, nuk merrnin pjesë në luftime dhe u vranë sepse ishin shqiptarë. Po ai raport i Fondit për të Drejtën Humanitare përshkruan edhe vrasjen e 34 civilëve shqiptarë në pyllin e Joviqit, në komunën e Malishevës, ku ishin strehuar të ikurit nga granatimet e 30 marsit: forcat serbe i pushkatuan në mëngjesin e 31 marsit.

31 marsi: katër grupe buzë përroit

Sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, rreth mesditës së 31 marsit forcat serbe e rrethuan fshatin, dhe një orë më vonë hynë në të me tanke, autoblinda e kamionë; sipas aktgjykimit Đorđević, mbërritën ndërmjet orës një e tre pasdite, me shtatë a tetë tanke nga Polluzha. Tanket qëlluan mbi fshat dhe njerëzit, në panik, zbritën drejt përroit poshtë tij. Human Rights Watch, që intervistoi të mbijetuarit në qershor 1999, shkruan se në fushën poshtë fshatit ishin mbledhur mbi 2.000 vetë dhe se rreth orës tre ata u dorëzuan duke valëvitur fasha të bardha para paramilitarëve që i kishin rrethuar, disa prej tyre me shami të kuqe. Mes ushtarëve e policëve, disa nga të pranishmit njohën dy rezervistë serbë nga Klina e Rahoveci.

Forcat serbe i ndanë burrat nga gratë e fëmijët. Grave ua morën paratë e stolitë dhe i dëbuan, me urdhër që të shkonin në Shqipëri. Burrat që mbetën ishin kryesisht mbi 55 vjeç, sepse të rinjtë kishin ikur në mal. Ua morën disa mijëra marka gjermane dhe letërnjoftimet; i urdhëruan të uleshin si në xhami, të hiqnin kapelet dhe të shikonin dheun, që ushtarët e quanin tokë të Serbisë. Tribunali e veçoi këtë skenë si provë se vrasësit vepruan me qëllim të drejtuar kundër shqiptarëve.

Pastaj nisën pushkatimet. Sipas aktgjykimit Đorđević, rreth 15 burra më të rinj u rrahën dhe u çuan te Prroni i Vogël, rreth 50 metra larg, ku shtatë a tetë pjesëtarë të forcave serbe shtinë mbi ta; mes të vrarëve të këtij grupi, dëshmitari Avdyl Mazreku njohu Fadil, Behlul, Regjup, Salih, Zaim e Isuf Krasniqin, dy burra me emrin Shaban Krasniqi dhe Zymer Kastarin. Një grup i dytë u pushkatua 20 deri në 40 metra më poshtë, pastaj burrat e mbetur, mes dy vendeve të para. Human Rights Watch flet për katër grupe me 25 deri në 30 burra secili; Fondi për të Drejtën Humanitare, për 103 burra 14 deri 81 vjeç. Bajram Mazreku, 82 vjeç, xhaxhai i Avdylit, nuk pranoi të ecte deri te përroi dhe e mbartën Avdyli me një burrë tjetër; të dy shpëtuan të gjallë. Pas të shtënave, njëri nga ushtarët vuri re se disa lëviznin ende, një tjetër u përgjigj se ishin të gjithë të vdekur.

Avdyl Mazreku, i plagosur në shpinë, dhe Beqir Krasniqi, që u hodh mes shkurreve në ujë e mbeti nën trupat e të tjerëve, ishin dy nga trembëdhjetë burrat që mbijetuan; më vonë dëshmuan të dy në Hagë. Tribunali pranoi dëshminë se u vranë 106 burra, 40 prej tyre nga vetë Pastasella. Fondi për të Drejtën Humanitare numëron 41 nga fshati dhe të tjerët të strehuar nga Çifllaku, Kazniku, Kramoviku, Petkoviqi, Polluzha, Senoci, Zatriqi, Mrasori e Potoku në komunën e Rahovecit, nga Gremniku, Kërnica, Mleqani e Sverka në komunën e Klinës dhe nga vetë qyteti i Klinës; tre të tjerë, të vrarë po atë ditë në Kaznik, u varrosën bashkë me ta. Në fshat ishin atë ditë mbi 120 pjesëtarë të forcave serbe, dhe 20 deri në 25 prej tyre morën pjesë drejtpërdrejt në vrasje. Pas pushkatimit forcat serbe u vunë zjarrin shtëpive; Human Rights Watch shkruan se të nesërmen nxorën nga përroi 20 deri në 25 trupa dhe i dogjën në një shtëpi të fshatit.

Varret pranë xhamisë dhe fotografitë nga ajri

Kur forcat serbe u larguan më 1 prill, të mbijetuarit e fshatarët gjetën trupat në përrua e nëpër fshat, mes tyre Pajazit Krasniqin, vëllain e Beqirit, dhe pranë shkollës trupa të djegur mbi rimorkion e një traktori. Për dy ditë i bartën të vrarët lart, pranë xhamisë së fshatit, dhe i varrosën. Forcat serbe u kthyen gjatë varrimit dhe qëlluan mbi ta; njerëzit ikën dhe e vazhduan punën pasi ato ikën, deri më 3 prill. Beqir Krasniqi i numëroi të vdekurit teksa i varroste: 106, të gjithë meshkuj, nga 16 deri në 90 vjeç. Një tjetër i mbijetuar i tregoi BIRN-it më 2019 se emrat ua shkruan mbi rripa e mbi dërrasat e varreve, që t'i njihnin një ditë.

Më 9 prill një aeroplan zbulimi i NATO-s, që po e bombardonte Jugosllavinë që nga mbrëmja e 24 marsit, fotografoi fshatin; më 11 prill aleanca e publikoi pamjen krahas një fotografie më të hershme: në të re dukeshin dy vija të gjata paralele me dhjetëra varre të freskëta. Rreth dy javë më vonë forcat serbe u kthyen për ta zhdukur provën. Sipas dëshmisë së një zyrtari të policisë serbe, më 18 prill policia e Prizrenit i dorëzoi prokurorisë dhe gjyqtarit hetues një raport për dy varre masive, dhe gjyqtari urdhëroi zhvarrosjen. Punëtorë të ndërmarrjeve komunale Higijena të Prizrenit e të Rahovecit, nën mbikëqyrjen e policisë, i nxorën trupat ditën dhe i futën në thasë të numëruar. Data ndryshon sipas burimit: Human Rights Watch jep rreth 24 prillin, raporti i policisë serbe, sipas aktgjykimit, 24 prillin, Fondi për të Drejtën Humanitare dhe BIRN-i 21 prillin, ndërsa Beqir Krasniqi e kujtonte më 12 ose 13 prill. Një i mbijetuar që e ndiqte fshatin me dylbi pa burra me rroba mjekësore e maska t'i ngarkonin trupat në dy kamionë civilë drejt Rahovecit.

Trupat u çuan në morgun e Prizrenit, pastaj për autopsi në Institutin e Mjekësisë Ligjore në Prishtinë, dhe u rivarrosën: rreth 30 në varrezat e Rahovecit, 15 deri në 16 në Xërxë, nëntë a dhjetë në Dushanovë e tre në Prizren, sipas një punëtori që mori pjesë në zhvarrosje. Tribunali pranoi se në prill u zhvarrosën 95 nga 106 trupat që kishin varrosur fshatarët. Raporti zyrtar për to u kërkua nga policia kriminale e Beogradit vetëm më 18 shtator 2001 dhe përfundonte se nuk kishte prova për ekzekutim masiv; Tribunali nuk e pranoi si të vërtetë shpjegimin e vonesës dhe vendosi se vdekjet nuk u hetuan kurrë në mënyrë të mirëfilltë. Sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, pas luftës një punëtor i ndërmarrjes Higijena tregoi ku ishin varrosur 94 trupa, ndërsa 12 të tjerë deri më 2011 nuk ishin gjetur; BIRN-i raportonte më 2019 tetë të zhdukur.

Mohimi dhe vendimi i Hagës

Ndërsa trupat zhvarroseshin, nisi mohimi. Më 24 prill 1999, sipas Agence France-Presse, një e përditshme holandeze vuri në dyshim vërtetësinë e fotove të NATO-s, dhe për muaj me radhë mungesa e trupave në Pastasellë u përmend në artikuj që e akuzonin NATO-n se i kishte fryrë krimet serbe. Human Rights Watch, që i intervistoi të mbijetuarit në vend dhe e pa përroin, konfirmoi se masakra kishte ndodhur ashtu siç ishte raportuar dhe se pushteti serb i kishte zhvarrosur e larguar pastaj trupat. Në qershor 1999, një nga të mbijetuarit i tha organizatës se të mos dije ku janë fshehur trupat ishte si t'i vrisnin për herë të dytë.

Pastasella nuk ishte në aktakuzat e Tribunalit të Hagës. Megjithatë, në çështjen kundër Vlastimir Đorđević-it, ndihmësministër i Punëve të Brendshme të Serbisë, Dhoma Gjyqësore vërtetoi më 23 shkurt 2011 se jo më pak se 106 burra u pushkatuan në Pastasellë më ose rreth 31 marsit 1999 nga forcat serbe që kryenin një operacion në atë zonë; nuk mundi të përcaktonte nëse vrasësit ishin ushtarë apo pjesëtarë të forcave të tjera serbe (par. 546). E përfshiu masakrën në dënimin për persekutim, dhe më 27 janar 2014 Dhoma e Apelit vendosi se dëshmitë e njoftuara para gjyqit ia kishin bërë të qartë të akuzuarit këtë akuzë dhe e la në fuqi atë pjesë të dënimit (par. 680–683). Fondi për të Drejtën Humanitare shënonte më 2011 se në Serbi askush nuk ishte ndjekur penalisht për krimin e Pastasellës.

Kujtesa

Pastasella i përkujton të vrarët e saj në përvjetorin e 31 marsit te varrezat e fshatit, ku mblidhen familjarët, të mbijetuarit dhe banorët e fshatrave që humbën njerëz atje. Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, fshati ka 757 banorë, të gjithë shqiptarë. Pastasella i ngjan Izbicës, ku tri ditë më parë u vranë mbi njëqind njerëz dhe ku, po ashtu, forcat serbe u kthyen më vonë për të zhvarrosur të vrarët që fshatarët kishin varrosur: dy fshatra ku krimit iu shtua fshehja e tij.