Struga

Struga rri në bregun verior të Liqenit të Ohrit, aty ku uji i liqenit del e bëhet Drini i Zi, lumi që zbret nëpër Dibër drejt Kukësit e detit. Për shekuj jeta e saj u mblodh rreth atij lumi: rreth urës, rreth peshkut e rreth panairit. Struga i dha Rilindjes shqiptare dy nga mendjet e saj më të shqetësuara, Ibrahim Temon dhe Dervish Himën, dërgoi delegatë në Vlorë më 1912 dhe një vit më vonë u ngrit kundër sundimit serb. Sot komuna e Strugës ka shumicë shqiptare, ndonëse vetë qyteti mbetet i përzier.

Pse ka rëndësi

• Te Struga del nga Liqeni i Ohrit Drini i Zi, që rrjedh 150 kilometra drejt veriut nëpër Dibër deri te Kukësi, ku bashkohet me Drinin e Bardhë: qyteti është porta ujore mes liqenit dhe trojeve të Drinit.
• Struga është vendlindja e Ibrahim Temos, një nga katër themeluesit e anëtari numër një i shoqërisë së fshehtë që u bë Komiteti Bashkim e Përparim, dhe e publicistit Dervish Hima, një nga zërat më të ashpër të Rilindjes kundër sundimit osman.
• Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, komuna e Strugës ka 50.980 banorë, nga të cilët 25.785 shqiptarë (50,6 për qind); në qytet ata janë 4.903 nga 15.009 banorë.

Liqeni, Drini i Zi dhe njerëzit e ngjalës

Liqeni i Ohrit, Lacus Lychnidus i antikitetit, rri 695 metra mbi detin dhe ushqehet në masë të madhe nga burime që vijnë nëntokë nga Liqeni i Prespës; uji i tij del në Strugë, ku lind Drini i Zi. Për sipërfaqen e liqenit burimet nuk pajtohen, 347 kilometra katrorë sipas Britannica-s e 363 sipas Robert Elsie-t, i cili 111,4 prej tyre i numëron në Shqipëri. Me 286 metra thellësi, është liqeni më i thellë i Ballkanit, dhe UNESCO-ja e quan një liqen që ka ekzistuar pa ndërprerje dy deri në tre milionë vjet. Ujërat e tij ruajnë mbi 200 lloje bimësh e kafshësh që nuk gjenden gjetkë, mes tyre 17 lloje endemike peshqish me dy lloje troftash. Rajoni i liqenit hyri në listën e trashëgimisë botërore më 1979 për natyrën e më 1980 për kulturën, dhe më 2019 u zgjerua edhe në bregun shqiptar, deri te Pogradeci.

Bregu është banuar që nga parahistoria. UNESCO-ja e lidh lindjen e Strugës me disa ngulime peshkatarësh mbi shtylla druri buzë liqenit, ndërsa gërmimet kanë nxjerrë gjurmë nga neoliti, epoka e bronzit, periudha helenistike, romake e mesjeta e hershme. Në kohët ilire, shkruan Elsie për bregun jugor të liqenit, krahina banohej nga një fis i quajtur enkelej, emri i të cilëve do të thotë njerëzit e ngjalës. Shumë shekuj më vonë, Evlija Çelebiu do të shkruante se ngjalat e liqenit kishin erë myshku e ambre.

Mes Dibrës dhe Ohrit: kalaja, ura dhe panairi

Struga shtrihet në krahinën mes Dibrës e Ohrit, ku shqiptarët dalin herët në burime. Më 1257 historiani bizantin Gjergj Akropoliti, i dërguar i perandorit të Nikesë në provincat perëndimore, gjeti popullin shqiptar të ngritur e të kaluar me despotin Mihal të Epirit; i rrethuar nga armiku në Dibër, u nis me pak njerëz të shpurës drejt Ohrit dhe la aty një komandant të ruante kalanë.

Osmanët e morën Strugën me Gazi Evrenozin, i cili, sipas Evlija Çelebiut, e rrënoi kështjellën katërkëndëshe në grykë të lumit, që të krishterët të mos mbaheshin më aty. Kur Evlijai kaloi më 1670, Struga ishte kasaba e Sanxhakut të Ohrit, me 300 shtëpi guri me tjegulla, tri lagje me shumicë të krishterë, xhaminë me kube të familjes Ohrizade në pazar, një han, një imaret, një medrese, një hamam e dyzet dyqane. Pasuria e saj ishte peshku. Struga ishte tokë e sulltanit, nën urdhrin e emin agës së liqenit, i cili me 200 nëpunës mblidhte të dhjetën e çdo peshku; rajaja e kadilukut dhe e shtatë fshatrave përreth peshkonte për shtetin dhe ishte e përjashtuar nga taksat. Në mes të qytetit, ku liqeni ngushtohej në lumë, rrinte një urë druri 150 hapa e gjatë, me dymbëdhjetë harqe, me konakun e eminit sipër dhe me qindra daljane peshku poshtë. Një herë në vit mblidhej aty një panair me 40.000 deri në 50.000 vetë, dhjetë ditë e dhjetë net.

Në çerekun e parë të shekullit XIX krahinën e Ohrit e mbajti gjatë Xhelaledin Beu, bir i një veziri me prejardhje shqiptare; pas largimit të tij më 1830, Ohri ra në duart e Bushatllinjve të Shkodrës. Në vjeshtën e vitit 1848 piktori anglez Edward Lear kaloi nga Struga rrugës nga Ohri për në Elbasan; pikturat e skicat e atij udhëtimi, shkruan Elsie, janë një dëshmi e saktë topografike e Shqipërisë së mesit të shekullit XIX.

Dy struganë në Rilindje: Ibrahim Temo dhe Dervish Hima

Ibrahim Temo lindi në Strugë më 22 mars 1865, i biri i tregtarit Murad Be, nga një familje myslimane shqiptare. Emri i tij i vërtetë ishte Ibrahim Edhem; Temo, shkurtim i Edhemit, ia ngjitën shokët. Pas mësimeve të para në Strugë, shkoi më 1884 në Stamboll dhe më 1888 hyri në Shkollën Perandorake të Mjekësisë, ku u lidh me rrethet e fshehta shqiptare të mbetura pas Lidhjes së Prizrenit, me Sami Frashërin e Naim Frashërin. Më 3 qershor 1889, me tre shokë studentë, themeloi shoqërinë e fshehtë Bashkimi Osman, që më vonë do të quhej Komiteti Bashkim e Përparim, dhe u regjistrua si anëtari i parë i saj. I ndjekur nga policia e sulltanit, më 1 nëntor 1895 iku fshehurazi me një anije rumune në Kostancë dhe u vendos si mjek okulist në Megjidia të Dobruxhës. Në Rumani punoi njëkohësisht për Komitetin dhe për shoqëritë shqiptare, për Dritën e Nikolla Naços, për Ndihmën, Shpresën e Bashkimin.

Pas revolucionit të 1908-s u kthye në Stamboll, por në Komitetin e ndryshuar nuk gjeti vend; kaloi në opozitë, kryesoi një parti të re demokrate dhe më 1911 u kthye në Rumani. Më 1914 shkoi në Durrës për t'i dalë në ndihmë princ Vidit, dhe më 1919 iu bashkua delegacionit shqiptar prej njëzet e dy vetash në Konferencën e Paqes në Paris, ku punoi në nënkomisionin e kufijve. Vdiq në Megjidia më 5 gusht 1945; arkivi i tij ruhet në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.

Nga Struga ishte edhe Dervish Hima (1873–1928), emri i vërtetë i të cilit ishte Ibrahim Mehmet Naxhi. Mësoi në Manastir e në Selanik, studioi dy vjet mjekësi në Stamboll dhe, si Temo, i besoi në fillim lëvizjes xhonturke. Nga viti 1895 deri në Luftën e Parë Botërore u end pa pushim nga një vend në tjetrin me artikuj e broshura për Shqipërinë, kundërshtar i egër i sundimit osman, i ndjekur e i burgosur disa herë. Nxori në Bukuresht më 1898 periodikun Pavarësia e Shqipërisë, në Gjenevë e në Bruksel më 1903–1906 L'Albanie dhe, bashkë me Hilë Mosin, javoren Shqipëtari-Arnavud në Stamboll, deri sa u ndalua në fund të vitit 1910. Në një ceremoni në Shkodër, në gusht 1909, kur një oficer turk shpalli se nuk kishte më myslimanë e të krishterë, por vetëm një komb osman, Hima e ndërpreu: shqiptarët, i tha, janë vetëm shqiptarë dhe nuk do të qetësohen pa qenë të lirë në një Shqipëri të lirë, pjesë e një konfederate shtetesh të pavarura ballkanike nën syzerenitetin e sulltanit. Në mars 1913 u zgjodh në kryesinë e Kongresit të Triestës, dhe Leo Freundlich përcolli po atë pranverë fjalët e tij se një pjesë e mirë e popullit ishte buzë urisë, sepse serbët ia kishin marrë farën. Më 1920 u bë drejtori i parë i zyrës shqiptare të shtypit.

1912–1913: nga Vlora te kryengritja e shtatorit

Kur u mblodh Kuvendi i Vlorës, më 28 nëntor 1912, raporti i gazetës Përlindj' e Shqipniës shënonte si delegatë të Ohrit e të Strugës Zyhdi Beun, Dr. Myrtezain dhe Nuri Efendi Sojliun; të tre e nënshkruan aktin e pavarësisë, dhe gjatë mbledhjes erdhi telegrami i dy delegatëve të tjerë të krahinës, Hamdi Beut e Mustafa Barotçiut, që njoftonin se po vinin. Të nesërmen, më 29 nëntor, ushtria serbe hyri në Ohër, dhe Struga mbeti nën garnizonet serbe. Konferenca e Londrës ia la Serbisë Kosovën, Dibrën, Ohrin dhe Manastirin, e bashkë me Ohrin edhe Strugën, që i përkiste kazasë së tij.

Sundimi i ri u ndie shpejt. Raporti i Komisionit Ndërkombëtar të Fondacionit Carnegie për luftërat ballkanike përshkruan në Ohër e në Dibër mbylljen e shkollave, çarmatimin, rekuizimet, dhunën dhe ekzekutimet. Në shtator 1913, pas masakrave të ushtrisë serbe në Dibër, shqiptarët u ngritën, dhe krah tyre vepruan edhe çeta bullgare. Garnizonet e vogla serbe, të zëna në befasi, u tërhoqën, dhe për disa ditë Ohri, Struga e Dibra mbetën në duart e kryengritësve. Serbët e shtypën shpejt kryengritjen. Sipas Komisionit, rreth 25.000 shqiptarë ikën pas disfatës; ata që mbetën pësuan trajtimin e njohur të serbëve, dhe u dogjën fshatra të përziera shqiptare e bullgare në Rekën e Poshtme, në Rekën e Epërme e në Golloborde.

Ura e Poezisë

Struga e pasluftës u bë e njohur në botë me një festival. Mbrëmjet e Poezisë së Strugës nisën më 1961 vetëm me poetë maqedonas, më 1963 u hapën për poetë nga e gjithë Jugosllavia, dhe më 1966 u bënë festival ndërkombëtar me çmimin Kurora e Artë, që e kanë marrë Pablo Neruda, W. H. Auden, Joseph Brodsky, Allen Ginsberg e Seamus Heaney. Festivali hapet me leximin e poezisë Mall për jug të Konstantin Miladinovit, poetit të lindur në Strugë, dhe mbyllet mbi Urën e Poezisë në Drin. Më 2003, në bashkëpunim me UNESCO-n, u krijua çmimi Urat e Strugës për librin e parë të një poeti të ri; sipas festivalit, Struga ka pritur rreth 4.000 poetë, përkthyes e kritikë nga rreth 95 vende. Në listën e laureatëve të Kurorës së Artë, nga viti 1966 deri më 2026, një emër i vetëm vjen nga Shqipëria: Fatos Arapi, poeti i lindur në Vlorë më 1930, i nderuar më 2008.

Struga sot: komuna shqiptare, qyteti i përzier

Regjistrimi i vitit 2021 i Entit Shtetëror të Statistikave numëron në komunën e Strugës 50.980 banorë: 25.785 shqiptarë (50,6 për qind), 14.900 maqedonas (29,2 për qind), 3.472 turq (6,8 për qind) dhe 3.530 të regjistruar nga burime administrative pa përkatësi etnike. Shumica shqiptare jeton në fshatrat e fushës e të kodrave: Labunishta, me 4.751 shqiptarë nga 6.739 banorë, Veleshta (3.254 nga 3.378), Radolishta, Dollogozhda, Koroshishti, Frëngova, Livadhia, Zagraçani. Vetë qyteti, me 15.009 banorë, mbetet i përzier: 6.517 maqedonas, 4.903 shqiptarë dhe 810 turq. Robert Elsie, në fjalorin e tij historik të vitit 2010, e vendoste Strugën, me 56 për qind, në skajin jugor të brezit perëndimor ku shqiptarët e Maqedonisë janë shumicë; regjistrimi i vitit 2021 e gjen shumicën më të hollë, por ende shumicë. Që me ligjin e vitit 1995, sipas Human Rights Watch, Struga ishte ndër komunat ku shqipja do të përdorej krahas maqedonishtes. Ajo që Evlijai pa më 1670 është ende aty: lumi që del nga liqeni, urat mbi të dhe një qytet që jeton nga uji.