Masakra e Bellacërkës

Më 25 mars 1999, disa orë pasi nisi fushata ajrore e NATO-s, ushtria dhe policia serbe hynë në Bellacërkë (Bela Crkva), një fshat tërësisht shqiptar në jugperëndim të Rahovecit, dhe policët pushkatuan banorët e strehuar në përroin e Bellajës, pranë urës së hekurudhës. Tribunali i Hagës vërtetoi 59 të vrarë në vitin 2009 dhe rreth 60 në vitin 2011, mes tyre gra e fëmijë; Fondi për të Drejtën Humanitare numëron 65 civilë të vrarë në fshat nga 25 deri më 28 mars. Fshati u dogj, xhamia u hodh në erë dhe të mbijetuarit u dëbuan.

Pse ka rëndësi

• Bellacërka ishte ndër fshatrat e parë të goditur pas bombardimeve të NATO-s, dhe vrasjet e saj u renditën, në maj 1999, mes vrasjeve masive të aktakuzës së parë të Tribunalit kundër Sllobodan Millosheviqit dhe katër zyrtarëve të tjerë të lartë.
• Dy dhoma të ndryshme të Tribunalit, në vitet 2009 dhe 2011, e vërtetuan krimin mbi dëshminë e dy fshatarëve dhe mbi zhvarrosjet e ekipit mjekoligjor britanik, ndërsa komandantëve që e mohuan nuk iu besua.
• Ngjarja shpalos modelin e rrugës Prizren–Gjakovë në fund të marsit 1999: ushtria granatonte, policia hynte, burrat ndaheshin nga gratë e fëmijët, grabiteshin e pushkatoheshin, të tjerët dëboheshin drejt Shqipërisë.

Fshati buzë rrugës Prizren–Gjakovë

Bellacërka shtrihet ndërmjet Rahovecit dhe rrugës kryesore Prizren–Gjakovë: OSBE-ja e vendos rreth 7 kilometra në jugperëndim të qytetit, Tribunali rreth 10 kilometra larg tij. Në fillim të vitit 1999 kishte rreth 350 shtëpi dhe rreth 3.000 banorë (aktgjykimi Milutinović e të tjerë jep 2.800), të gjithë shqiptarë.

Sipas Human Rights Watch, Beogradi donte ta pastronte brezin kufitar me Shqipërinë, rruga Prizren–Gjakovë ishte jetike për trupat, fshatra si Krusha e Madhe njiheshin për mbështetjen ndaj UÇK-së dhe Retia aty pranë ishte bazë e saj. Tribunali vërtetoi se UÇK-ja kishte lidhje me zonën, por edhe se të vrarët e Bellacërkës ishin civilë të paarmatosur, që nuk merrnin pjesë në luftime, dhe se u vranë sepse ishin shqiptarë.

Rreth 18 marsit mbërritën në fshat afro 40 policë e ushtarë dhe hapën bunkerë në kodrën mbi shtëpitë. Më 23 mars Komanda e Përbashkët urdhëroi ushtrinë që, bashkë me policinë, ta shkatërronte UÇK-në në këtë zonë; Brigadës së 549-të të Motorizuar iu caktua sulmi në drejtim të Bellacërkës, Celinës, Krushës së Madhe e Brestocit, dhe urdhri i vetë brigadës parashikonte bashkëveprim me njësitë speciale të policisë (PJP) nga Nishi, Prizreni e Gjakova. Ditari luftarak i një batalioni të saj shënon për 25 marsin se Bellacërka, Celina, Nagafci dhe një pjesë e Krushës së Madhe u bllokuan dhe u pastruan.

Mëngjesi i 25 marsit

Ndërmjet orës dy e tre e gjysmë të mëngjesit, tanket e ushtrisë jugosllave hynë në fshat nga drejtimi i Rahovecit, i Gjakovës e i Prizrenit dhe zunë vend te xhamia, në oborrin e shkollës dhe në kodrën mbi Celinën. Pak më vonë nga bunkerët u qëllua mbi kulmet e shtëpive si paralajmërim, dhe policët nisën t'u vinin zjarrin shtëpive me benzinë e me flakëhedhës. Rreth 700 banorë u fshehën në përroin e Bellajës, mes brigjeve të larta, dhe ecën përgjatë tij drejt urës së hekurudhës: fshati ishte rrethuar dhe kjo ishte e vetmja rrugëdalje.

Të parët që ranë në duart e policëve ishin katërmbëdhjetë veta nga familja Zhuniqi e Bellacërkës dhe nga familja Spahiu e Opterushës, e cila jetonte te Zhuniqët që kur forcat serbe ia kishin shkatërruar fshatin në korrik 1998. Policët i shanë, u thanë t'i kërkonin ndihmë NATO-s dhe hapën zjarr. Dhjetë nga të katërmbëdhjetët ishin gra e fëmijë; trembëdhjetë vdiqën dhe shpëtoi vetëm një djalë dyvjeçar. Pak më tutje u vra Halim Fetoshi, një plak rreth 66 vjeç.

Te ura, policët i nxorën njerëzit nga përroi dhe i ndanë në tri grupe, gratë e fëmijët në njërin e burrat në dy të tjerët. Burrat u zhveshën deri në të brendshme, u grabitën dhe dokumentet ua grisën; Isuf Zhuniqit, që njohu mes tyre një polic që e kishte parë në patrullë në Rahovec, ia morën edhe 1.200 marka gjermane. Gratë e fëmijët u nisën përgjatë hekurudhës drejt Xërxës.

Atëherë foli mjeku i fshatit, Nesim Popaj, që sipas një dëshmitari të Human Rights Watch kishte studiuar në Sarajevë, në Zagreb e në Gjermani dhe ishte njeriu më i respektuar i fshatit: tha se ishin bujq, jo pjesëtarë të UÇK-së. Udhëheqësi i policëve e qëlloi për vdekje dhe pastaj vrau nipin e tij shtatëmbëdhjetëvjeçar, Shendet Popajn, të cilit i kishte vënë këmbën mbi qafë. Rreth 65 burra u urdhëruan të zbrisnin sërish në përrua; policët shtinë mbi ta me automatikë rreth pesë minuta, pastaj u kthyen te ata që merrnin ende frymë. Isuf Zhuniqi, i plagosur në sup, mbeti nën trupat e të tjerëve dhe, kur u ngrit, numëroi 41 të vrarë që i njihte me emër e njëmbëdhjetë burra të tjerë. Pak minuta më vonë, në kanalin drejt Celinës, policët vranë edhe gjashtë burra, mes tyre imamin e fshatit, Hajrulla Begun. Rreth nëntë burra mbijetuan, dy prej tyre vdiqën shpejt; gra të fshatit, me traktorin e një fshatari, i çuan të plagosurit në Xërxë.

Varret e natës dhe fshati në flakë

Të vrarët i varrosën vetë fshatarët, natën. Në mbrëmjen e 26 marsit Sabri Popaj, me gruan dhe fqinjë, i nxori trupat nga përroi; të nesërmen i mbështollën me plastmas e batanije dhe në mbrëmje, me njerëz nga Bellacërka e Xërxa, i varrosën: 35 nga 38 trupat në një gropë të përbashkët rreth 20 metra nga përroi. Emrat e rreth 17 të vrarëve i shkroi në copa letre dhe i futi në shishe të vogla qelqi pranë trupave. Gjithsej i ishin vrarë 26 anëtarë të familjes, mes tyre dy djemtë, Shendetin dhe Agonin katërmbëdhjetëvjeçar, dhe dy vëllezërit, Nazmiun dhe mjekun Nesim.

Fshati u dogj: sipas fshatarëve që Isuf Zhuniqi i gjeti në mal rreth 30 marsit, nga afro 350 shtëpi vetëm dy nuk ishin djegur. Më 28 mars, ditën e Bajramit, xhamitë e Celinës, të Bellacërkës e të Rogovës u hodhën në erë njëra pas tjetrës brenda pak minutash; xhamia e Bellacërkës, me minaren 46 metra të lartë, u shkatërrua, dhe Tribunali e vërtetoi këtë si persekutim. Sipas OSBE-së, banorët që kishin mbetur u dëbuan rreth 16 prillit me tridhjetë minuta afat, dhe shtëpitë u plaçkitën e u dogjën. Sabri Popaj kaloi kufirin më 13 maj, te Vërbnica, ku rojet serbe ua hodhën dokumentet në zjarr, gjatë dëbimit masiv të vitit 1999.

Në të njëjtin aksion u vranë dhjetëra njerëz në Celinë dhe qindra burra e djem në dy Krushat (Masakra e Krushës); më 26 mars policia e Suharekës vrau në një piceri dhjetëra pjesëtarë të familjes Berisha (Masakra e Suharekës). Fondi për të Drejtën Humanitare ia atribuon Brigadës së 549-të tetë sulme mbi fshatra të Kosovës në mars e prill 1999, me 885 të vrarë gjithsej, nga Bellacërka te Meja.

Numrat, sipas burimit dhe datës

Aktakuza e majit 1999 kundër Millosheviqit fliste për 12 të vrarë pranë urës, mes tyre dhjetë gra e fëmijë, për mjekun me nipin dhe për rreth 65 burra të pushkatuar në përrua. Ekipi mjekoligjor britanik kreu nga 30 qershori deri më 3 korrik 1999 gjithsej 54 autopsi: 42 viktima të identifikuara e 12 të paidentifikuara, 47 meshkuj (tre prej tyre fëmijë) dhe shtatë femra (katër fëmijë). Drejtuesi i hetimit nga Scotland Yardi i tha New York Timesit se kishte gjetur 60 trupa, mes tyre shtatë fëmijë nën 12 vjeç. Në nëntor 1999 prokurorja e Tribunalit i raportoi Këshillit të Sigurimit të OKB-së 77 trupa të zhvarrosur nga vendi (sipas Human Rights Watch); OSBE-ja, duke cituar një përmbledhje të Tribunalit të 1 tetorit 1999, shënon një varr masiv me 69 trupa.

Në çështjen Milutinović e të tjerë, më 26 shkurt 2009, Dhoma Gjyqësore vërtetoi 59 të vrarë nga policia serbe (MUP) më 25 mars: të paktën dhjetë te përroi, të paktën 42 burra te ura dhe shtatë të tjerë aty pranë (vëll. 2, par. 381–382). Në çështjen Đorđević, më 23 shkurt 2011, një tjetër Dhomë Gjyqësore vërtetoi rreth 60: trembëdhjetë në grupin e parë, jo më pak se 41 burra te ura dhe gjashtë në kanal (par. 465, 472–473, 2097). Fondi për të Drejtën Humanitare, në dosjen e vitit 2013, numëron 65 civilë të vrarë nga 25 deri më 28 mars, duke përfshirë edhe njerëz të vrarë nëpër shtëpi pas masakrës.

Dëshmitarët kundër komandantëve

Prokuroria e Tribunalit të Hagës e vuri Bellacërkën në aktakuzën e majit 1999 kundër Sllobodan Millosheviqit; gjykimi i Millosheviqit u ndërpre më 14 mars 2006, pas vdekjes së tij, pa vendim. Krimi u gjykua në dy çështje të tjera, ku rrëfimi erdhi kryesisht nga dy fshatarë: Isuf Zhuniqi, i mbijetuari i pushkatimit, dhe Sabri Popaj, që e pa vrasjen e grupit të parë nga një gropë rreth 120 metra larg. Komandanti i Brigadës së 549-të dhe komandanti i batalionit të tij pranuan se njësitë e tyre kishin kaluar nëpër fshat atë mëngjes, por mohuan çdo vrasje. Dhoma Gjyqësore e quajti dëshminë e fshatarëve shumë të hollësishme e të qëndrueshme dhe vendosi se nuk mund t'u besonte komandantëve (vëll. 2, par. 380).

Më 26 shkurt 2009 Dhoma i shpalli Nikola Šainović-in, Nebojša Pavković-in dhe Sreten Lukić-in përgjegjës, si pjesëtarë të një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale, edhe për vrasjet në Bellacërkë (vëll. 3, par. 475, 788, 1138); më 23 janar 2014 Dhoma e Apelit e hodhi poshtë ankesën e Lukić-it për këtë vend, megjithëse për shtatë nga 59 viktimat nuk ishin identifikuar eshtrat. Më 23 shkurt 2011 u shpall fajtor edhe Vlastimir Đorđević, ndihmësministër i Punëve të Brendshme të Serbisë, për vrasjet në mbarë Kosovën, mes tyre në Bellacërkë, dhe për shkatërrimin e xhamive. Ky aktgjykim shënon se vrasjet e Bellacërkës nuk u regjistruan as në seksionin e krimeve të rënda të raporteve të shtabit të policisë dhe se autoritetet serbe nuk u përpoqën t'i hetonin (par. 472, 2097). Fondi për të Drejtën Humanitare shkruante më 2013 se në Serbi askush nuk ishte ndjekur penalisht për krimet e Brigadës së 549-të.

Kujtesa

Në fillim të korrikut 1999, pasi ekipi britanik e mbaroi punën, Bellacërka i rivarrosi të vrarët me ceremoni në një kodër mbi fshat. Fëmijët e hapën kortezhin me fotografitë e të afërmve në duar; BBC numëroi 65 të varrosur, New York Times 64, mes tyre katër të vrarë diku tjetër. Mbi varret u ngulën hunj druri me emrin, datëlindjen dhe datën 25-3-99.

Fshati sot quhet Fortesë, dhe komuna e Rahovecit i përkujton në përvjetorët e masakrës të rënët e 25 marsit në Fortesë, Celinë e Brestoc; më 2025, në përvjetorin e 26-të, nderoi 68 martirë të Fortesës. Regjistrimi i Agjencisë së Statistikave të Kosovës i vitit 2024, ku fshati mban ende emrin Bellacrkë, numëron 1.582 banorë, nga të cilët 1.563 shqiptarë. Dy dhoma të Tribunalit, një ekip mjekoligjor dhe dy fshatarë që nuk heshtën vërtetuan atë që komandantët mohuan: policia serbe vrau atë mëngjes civilë të paarmatosur vetëm sepse ishin shqiptarë.