Ferizaji

Ferizaji është qyteti që lindi nga një stacion treni: më 1873, kur hekurudha e Selanikut u shtri drejt Mitrovicës, rreth hanit të Feriz bej Shashivarit u mblodhën tregtarë e zejtarë dhe brenda pak dekadash vendbanimi u bë qytet. Këtu, në korrik të vitit 1908, ndërsa oficerët xhonturq ishin ngritur në Maqedoni, mijëra shqiptarë të armatosur i nisën sulltanit telegramin që ndihmoi ta shtynte të rikthente kushtetutën; këtu, në tetor 1912, qyteti e pagoi me gjak qëndresën ndaj ushtrisë serbe. Sot Ferizaji është komuna e tretë e Kosovës për nga popullsia.

Pse ka rëndësi

• Ferizaji zuri fill më 1873 me ndërtimin e stacionit të hekurudhës Mitrovicë–Shkup dhe e mori emrin nga hani i Feriz bej Shashivarit; linja Selanik–Shkup–Mitrovicë u hap për trafik publik në fund të vitit 1874.
• Kuvendi i Ferizajit, në korrik 1908, mblodhi nga 6 deri në 30 mijë shqiptarë — burimet nuk pajtohen — dhe telegrami i tij qe, krahas rebelimit të oficerëve xhonturq në Maqedoni, një nga shtysat që sulltan Abdylhamiti II e rivendosi kushtetutën më 24 korrik 1908.
• Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna e Ferizajit ka 109.255 banorë, e treta në vend pas Prishtinës dhe Prizrenit.

Para hekurudhës: toka e dardanëve

Qyteti është i ri; toka nën të është e vjetër. Gjetjet arkeologjike në Varosh, tre kilometra në jug të Ferizajit, dëshmojnë banim që në neolitin e hershëm, ndërsa kodërvarret e zbuluara në Gurëz dhe në Mollopolc u përkasin dardanëve, të cilët e mbajtën këtë fushë nga shekulli VIII para Krishtit deri te pushtimi romak. Pas Romës erdhën me radhë bizantinët, bullgarët e serbët, dhe në shekullin XV osmanët, që do të qëndronin deri më 1912. Qyteti ende nuk ekzistonte; do t'i vinte nga jashtë, mbi binarë hekuri.

Qyteti që lindi nga stacioni

Linja osmane nga Selaniku, nëpër Shkup, deri në Mitrovicë u hap për trafik publik në fund të vitit 1874. Stacioni në fushën ku shtrihet sot Ferizaji u ngrit më 1873, dhe udhëpërshkruesit e gjysmës së dytë të shekullit XIX flasin për hanin e Feriz bej Shashivarit, nga i cili vendbanimi mori emrin. Mallrat që shkarkoheshin në skelat e Selanikut tani mund të ishin në Kosovë të nesërmen, dhe kjo e zhvendosi qendrën e tregtisë së vendit nga Prizreni drejt Prishtinës e dy qyteteve të hekurudhës: Mitrovicës në veri dhe Ferizajit në jug. Më 1907 françeskani Lovro Mihačević udhëtoi me tren nga Shkupi, mbërriti në Ferizaj në mesditë dhe po atë pasdite vazhdoi me karrocë për në Prizren: stacioni ishte bërë dera e jugut të Kosovës.

Hekurudha që e lindi qytetin i shërbeu edhe perandorisë. Në fund të marsit 1881 marshalli Dervish Pasha e siguroi linjën dhe solli në Ferizaj mbi dhjetë mijë ushtarë me artileri, që andej të marshonte mbi Prizren e ta shuante Lidhjen e Prizrenit. Lidhja nxori 4 deri në 5 mijë burra për ta pritur; Noel Malcolm e vendos pritën te Shtimja, në veriperëndim të qytetit, ndërsa kronika e komunës shënon luftimet më të ashpra më 20 e 21 prill në Slivovë, afër Ferizajit, nën Sulejman Vokshin e krerë të tjerë. Aty tradita e ruan Mic Sokolin, malësorin e Gjakovës që i vuri gjoksin topit. Figura e tij, bashkë me hanin e Feriz beut, është sot në stemën e komunës.

Korriku i 1908-s: kuvendi që i shkroi sulltanit

Në fillim të vitit 1908 ishte ringjallur zyrtarisht plani austriak për ta zgjatur hekurudhën nga Bosnja te Mitrovica, dhe Kosova e priti me armiqësi të thellë. Në ditët e para të korrikut xhonturqit ngritën në kryengritje Korpusin e Tretë të ushtrisë osmane në Maqedoni dhe kërkuan t'i fitonin në anën e tyre krerët shqiptarë të Kosovës. Po atëherë u përhap fjala se ushtria austro-hungareze po vinte për ta pushtuar vendin; sipas Malcolm-it, një keqkuptim rreth një treni ekskursioni për nxënësit e shkollës hekurudhore të Shkupit e ktheu thashethemin në alarm. Mijëra shqiptarë të armatosur zbritën në Ferizaj, ndalesën e parë të madhe të linjës brenda Kosovës. Më 5 korrik ishin rreth 3.000; nga mesi i muajit ishin 6.000 sipas historianit George Gawrych dhe 30.000 sipas Malcolm-it.

Më 7 korrik valiu i Kosovës dërgoi në Ferizaj komandantin e xhandarmërisë së Shkupit, Galib beun, që t'i mbante shqiptarët besnikë ndaj regjimit. Galibi ishte vetë anëtar i komitetit xhonturk dhe bëri të kundërtën: me ndihmën e Nexhip Dragës dhe të Bajram Currit i bindi krerët se kushtetuta ishte mburoja më e mirë kundër ndërhyrjes së huaj. Isa Boletini, njeriu i sulltanit, e quajti kushtetutën pabesi ndaj padishahut; sipas Gawrych-it u tërhoq me njerëzit e vet para vendimit, sipas Malcolm-it nuk pranoi as të vinte. Të tjerët dhanë një besë të përgjithshme për rikthimin e Kushtetutës së 1876-s dhe hapjen e parlamentit, dhe 194 veta — ulema, shehlerë, të parë të qyteteve e krerë fisesh — vunë emrin nën tekstin e saj. Telegrami, me kërcënimin se burrat e armatosur do të marshonin mbi Stamboll, arriti atje më 21 korrik; më 24 korrik Abdylhamiti II e rivendosi kushtetutën. Ismail Qemali do të kujtonte më vonë se ky telegram nga bastioni osman i Kosovës peshoi te sulltani më shumë se ankesat e të gjithë turqve dhe të Fuqive të Mëdha.

Duhet thënë ftohtë edhe çfarë nuk ishte Ferizaji. Historiani Sylë Ukshini, duke u mbështetur te dokumentet arkivore, shkruan se aty, si në Pejë më 1899, nuk sundoi ideja e një Shqipërie autonome a të pavarur: ata kërkonin ruajtjen e pushtetit të sulltanit, të drejtën e armëve dhe zgjidhjen e çështjes së taksave. Xhonturqit premtuan sheriatin, armët dhe privilegjet e vjetra, premtime që sipas Malcolm-it binin ndesh me programin e tyre të vërtetë. Edith Durham, që e përshkoi Kosovën pak pas shpalljes së kushtetutës, gjeti që në shtator se myslimanët e mbledhur në Ferizaj e kishin kuptuar se ishin mashtruar. E megjithatë dera që hapi kushtetuta u shfrytëzua: sipas një llogarie që citon Gawrych, dhjetë muajt e parë të rendit kushtetues sollën katër kongrese kombëtare dhe gjashtëdhjetë e gjashtë klube kulturore, ndonëse, siç vëren Malcolm, klubet lulëzuan në shumë qytete shqiptare, por jo në Kosovë; më 14–22 nëntor 1908 Kongresi i Manastirit u mblodh për alfabetin.

1910–1912: nga besa e re te marshimi mbi Shkup

Premtimet e Ferizajit nuk zgjatën dy vjet. Në pranverën e 1910-s, pikërisht pranë Ferizajit, krerët e Kosovës dhanë një besë të re, këtë herë kundër xhonturqve që i kishin mashtruar. Idriz Seferi çoi 5.000 burra sipas Gawrych-it, 9.000 sipas Malcolm-it, për të prerë hekurudhën në Grykën e Kaçanikut, ndërsa Isa Boletini sulmoi Ferizajin dhe Prizrenin me rreth 2.000 kryengritës. Ushtria e Shefqet Turgut Pashës i shtyu prapa; përpjekja tjetër për ta ndalur u bë në Carralevë, në rrugën nga Ferizaji për në Prizren, dhe edhe ajo dështoi.

Dy vjet më vonë rrota u kthye. Në fund të korrikut 1912 kryengritësit kishin marrë Prishtinën, Mitrovicën, Vushtrrinë dhe Ferizajin. Kur Stambolli nuk iu përgjigj menjëherë kërkesave të tyre, të njohura si katërmbëdhjetë pikat e Hasan Prishtinës, ata marshuan mbi Shkup: sipas kronikës së komunës, forcat nën Isa Boletinin dhe Idriz Seferin u nisën nga Ferizaji. Shkupi u mor pa gjak, dhe sipas Malcolm-it më 14 gusht në Shkup e përreth tij ndodheshin 16.000 shqiptarë të armatosur.

Tetori i 1912-s: qyteti që qëndroi

Dy muaj më vonë erdhi ushtria serbe. Idriz Seferi, shok armësh i Boletinit, organizoi qëndresën në trevën e Ferizajit, dhe sipas Malcolm-it këtu u zhvilluan luftimet më të ashpra të gjithë Kosovës, derisa shqiptarët, më të paktë e me më pak zjarr, u tërhoqën në kodra. Sipas kronikës së komunës, ushtria serbe hyri në Ferizaj më 25 tetor 1912, pas disa ditë përleshjesh me mbrojtësit shqiptarë. Kryeipeshkvi katolik i Shkupit, Lazër Mjeda, në raportin që i dërgoi Romës më 24 janar 1913, shkruan se në Ferizaj u luftua egërsisht njëzet e katër orë dhe se një grua, kur pa burrin të vrarë, rrëmbeu pushkën e qëlloi pesë serbë; një prift tjetër katolik foli për tri ditë luftime. Nga një prift katolik vendas, e përditshmja britanike Daily Telegraph mësoi se komandanti serb i ftoi të arratisurit të ktheheshin në shtëpi e të dorëzonin armët, dhe ata që u kthyen, treqind deri në katërqind burra, u nxorën e u pushkatuan; The New York Times, që më 31 dhjetor 1912 ribotoi një korrespondencë të asaj gazete, shkruante për 400 të vrarë. Mjeda shkroi se në Ferizaj kishin mbetur gjallë vetëm tre shqiptarë myslimanë mbi pesëmbëdhjetë vjeç; një serb i tha atij se aty ishin vrarë 1.200 shqiptarë, dhe të njëjtën shifër konsullit austro-hungarez në Shkup ia dha ish-konsulli serb, që i paraqiste si të rënë në luftime. Numri i plotë nuk do të dihet kurrë; dëshmitë përputhen në thelb. Serbia e mbajti qytetin dhe më vonë e riemëroi Uroševac.

Nën Jugosllavinë: kolonët, gypat dhe protestat (1918–1989)

Mes dy luftërave Ferizaji ndau fatin e gjithë Kosovës nën sundimin jugosllav: një program i shpallur për vendosjen e kolonëve serbë dhe, më 11 korrik 1938, një marrëveshje e parafuar me Turqinë për të dëbuar në Turqi 40.000 familje shqiptare myslimane, që Lufta e Dytë Botërore e pengoi të zbatohej. Në fund të asaj lufte, më 1 dhjetor 1944, disa qindra shqiptarë u përpoqën ta merrnin Ferizajin nga partizanët, pa sukses.

Në dekadat jugosllave Ferizaji u rrit në qendër rajonale: në fund të viteve '90, sipas OSBE-së, ishte qendra administrative e gjyqësore për Shtimen, Kaçanikun dhe Shtërpcën, me shtabet rajonale të ushtrisë e të policisë, me një fabrikë gypash dhe një fabrikë të vogël vaji. Por ishte edhe qytet protestash. Në fund të nëntorit 1968 Ferizaji iu bashkua demonstratave që kërkonin universitet dhe republikë, dhe dhjetëra organizatorë u arrestuan. Më 3 prill 1981 vala e demonstratave të atij viti arriti edhe në Ferizaj; sipas komunës, ndërhyrja e policisë vrau tre veta. Më 23 mars 1989, ditën kur Kuvendi i Kosovës votoi nën tanke ndryshimet kushtetuese që shënuan heqjen e autonomisë, në Ferizaj u mblodh një demonstratë më e madhe se ajo e Prishtinës, që policia speciale e shtypi; më pas, vetëm në Ferizaj, mbi një mijë punëtorë u nxorën në gjyq.

1998–1999: stacioni që u bë portë dëbimi

Lufta e vitit 1998 e preku pak qytetin, por jo njerëzit e tij. Në qershor 1998 policia arrestoi njëmbëdhjetë aktivistë të të drejtave të njeriut dhe politikanë të LDK-së; dy vdiqën në paraburgim, njëri prej tyre nga tortura, dhe më 5 shkurt 1999 të njëzet e gjashtë të akuzuarit, shtatëmbëdhjetë prej tyre në mungesë, u dënuan me burgim të gjatë me akuzën e krijimit të një grupi terrorist. Fshati malor Jezerc, kështjellë e UÇK-së, granatohej rregullisht dhe më 27–29 shtator 1998 u sulmua nga ushtria, policia e paramilitarët. Raporti i OSBE-së shënon edhe anën tjetër: më 19 korrik 1998 tre pjesëtarë të UÇK-së rrëmbyen dy policë serbë në Nerodime të Epërme, dhe UÇK-ja nuk u dha kurrë vëzhguesve të dhëna se ku ndodheshin.

Pas largimit të vëzhguesve të OSBE-së më 20 mars 1999 gjithçka u përshpejtua. Më 22 ose 23 mars ushtria shpërndau me forcë varrimin e aktores Adriana Abdullahu, të vrarë me armë në një kafene të Prishtinës, ku ishin mbledhur 5 deri në 6 mijë veta. Me nisjen e bombardimeve të NATO-s më 24 mars, forcat serbe plaçkitën, dogjën e minuan shtëpitë e aktivistëve, gazetarëve e punonjësve vendas të OSBE-së, dhe në fund të marsit filluan ta zbrazin qytetin rrugë pas rruge. Stacioni që e kishte lindur Ferizajin u bë pika e grumbullimit. Një dëshmi e mbledhur nga OSBE-ja tregon se treni nuk ndaloi, sepse vinte i mbushur, dhjetë autobusët e policisë u mbushën menjëherë, dhe policia i urdhëroi njerëzit të ecnin në këmbë përgjatë binarëve deri te kufiri maqedonas. Human Rights Watch shkruan se hekurudha e bëri komunën pikë të përshtatshme nisjeje për dëbimet nga jugu i Kosovës në Maqedoni. Nga mesi i prillit e gjithë komuna ishte nën kontrollin e forcave serbe dhe një pjesë e madhe e banorëve kishte ikur. Sipas komunës, në rrethinat e Ferizajit ranë 58 dëshmorë, u vranë dhjetëra civilë dhe mbi gjysma e shqiptarëve u dëbua jashtë Kosovës. Më 12 qershor 1999 në qytet hynë UÇK-ja dhe NATO-ja.

Ferizaji sot

Pas luftës barra ndërroi krah. Shumica e serbëve të Ferizajit ikën; në shkurt 2000, sipas një task-force ndërinstitucionale që citon Human Rights Watch, në qytet kishin mbetur 23 serbë. Në komunën e Ferizajit u ngrit Camp Bondsteel, baza amerikane e KFOR-it, e parashikuar që në vitin 1999 të bëhej baza më e madhe ushtarake në Ballkan. Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencisë së Statistikave të Kosovës numëroi në komunë 109.255 banorë, prej të cilëve 105.025 shqiptarë, 3.609 ashkalinj, 218 romë dhe 23 serbë. Në stemën e komunës janë hani i Feriz beut, nga i cili qyteti mori emrin, dhe figura e Mic Sokolit. Tregtia dhe qëndresa, në këtë qytet, kanë ecur gjithmonë mbi të njëjtën udhë hekuri.