Shtimja

Shtimja është qyteti i vogël në skajin perëndimor të Fushës së Kosovës, aty ku rruga Prishtinë–Prizren lë fushën dhe hyn në grykën e Carralevës, 31 kilometra nga Prishtina dhe 13 nga Ferizaji. Grykat e saj, e Carralevës dhe e Topillës, e kanë bërë fushëbetejë: më 1881 forcat e Lidhjes së Prizrenit ngritën këtu pusi kundër ushtrisë osmane, më 1910 Isa Boletini dhe Idriz Seferi u ndeshën në Carralevë me ushtrinë e Shefqet Turgut Pashës. Më 15 janar 1999, në fshatin e saj Reçak, forcat serbe vranë jo më pak se 45 shqiptarë. Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna ka 24.308 banorë.

Pse ka rëndësi

• Reçaku, rreth një kilometër nga stacioni i policisë së Shtimes, është vendi ku më 15 janar 1999 një operacion i përbashkët i ushtrisë dhe i policisë serbe, për të cilin forcat speciale u mblodhën në atë stacion, la të vrarë jo më pak se 45 shqiptarë.
• Gryka e Carralevës, mbi rrugën Ferizaj–Prizren, ishte vija ku Isa Boletini dhe Idriz Seferi u përpoqën ta ndalnin ushtrinë osmane në pranverën e 1910-s, tri dekada pasi forcat e Lidhjes së Prizrenit kishin ngritur pusi mbi Shtime.
• Në pranverën e 1999-s shumica e banorëve u dëbuan nga qyteti; në regjistrimin e vitit 2024 komuna kishte 24.308 banorë, 23.533 prej tyre shqiptarë dhe 732 ashkali.

Tumat dardane dhe Guri i Shtrenjtë

Komuna e Shtimes zë 134 kilometra katrorë mes Fushës së Kosovës dhe maleve të Carralevës, të cilat, bashkë me Jezercin dhe Nerodimen, e ndajnë Rrafshin e Kosovës nga ai i Dukagjinit. Qytetin e ndan më dysh lumi Shtimjanja, që merr ujërat e Carralevës, të Topillës e të Mollopolcit dhe derdhet në Sitnicë, në Lipjan. Kryqëzimi i rrugëve Prizren–Prishtinë dhe Prizren–Ferizaj–Shkup e ka përcaktuar gjithë historinë e vendit.

Banorët e parë të njohur të kësaj toke ishin dardanët. Më 1976 Muzeu i Kosovës gërmoi tri nga tetë tumat e epokës së hekurit në Porodime të Shtimes: varre nën kodrina dheu, me unaza rrethore prej gurësh lumi dhe me diametër 13 deri 18 metra, të tipit tumular të grupit kulturor dardan. Kronika e komunës përmend edhe një kala iliro-dardane mbi fshatin Petrovë, sot e mbuluar nga pylli, dhe kështjellën mesjetare të Topillës, dhjetë kilometra në jug të qytetit, mbi një shkëmb që populli e quan Guri i Shtrenjtë; ajo ruante rrugën dhe hyrjen perëndimore të Fushës së Kosovës.

Stimni: një emër që nuk përkthehet

Emri i Shtimes nuk përkthehet, dhe kronika e komunës e lexon këtë si shenjë lashtësie. Akti më i hershëm që e përmend është i vitit 1326: nga oborri mbretëror në Shtime, mbreti serb Stefan Deçanski u lëshoi raguzanëve një akt ku vendi shënohet si Stimni, i regjistruar në Dubrovnik më 9 dhjetor 1329. Pesha e Shtimes ka qenë te rruga, jo te madhësia: edhe sot, sipas regjistrimit të vitit 2024, vetë qyteti ka 7.487 banorë, ndërsa shumica e banorëve të komunës jetojnë në fshatra.

1881: pusia e Lidhjes mbi Shtime

Në janar 1881 komandantët e Lidhjes së Prizrenit hynë në Shkup, dhe Sulejman Vokshi nga Gjakova mori Prishtinën. Porta vendosi ta shtypte Lidhjen. Në fund të marsit 1881 një ushtri prej 20.000 vetash u dërgua në Shkup; komandanti i saj, marshalli Dervish Pasha, solli në Ferizaj mbi 10.000 ushtarë me artileri dhe nisi marshimin drejt Prizrenit. Lidhja kishte ngritur 4 deri në 5 mijë burra, dhe ata zgjodhën kodrat e Shtimes, në veriperëndim të Ferizajt, për t'i zënë pritë.

Pusia dështoi. Sipas Noel Malcolmit, marshalli e vuri shpejt artilerinë në pozicion dhe i dëboi kryengritësit nga kodrat. Prizreni ra në prill, Gjakova e Peja në maj. Abdyl Frashëri u kap pranë Elbasanit dhe u dënua me vdekje, dënim që iu kthye në burgim të përjetshëm; Sulejman Vokshi u dënua me vdekje; Dervish Pasha arrestoi gjithsej mbi 4.000 vetë. Kronika e komunës i vendos betejat kundër Dervish Pashës në vitin 1810, datë që nuk përputhet me fushatën e tij kundër Lidhjes në vitin 1881, të dokumentuar nga Malcolm.

1910: Boletini dhe Seferi në Carralevë

Tri dekada më vonë, në pranverën e 1910-s, një kryengritje kundër taksave nisi në veri e verilindje të Kosovës dhe u përhap në perëndim. Për herë të parë që nga viti 1881, prijësit shqiptarë planifikuan një kryengritje të koordinuar në gjithë Kosovën. Qeveria osmane dërgoi në Shkup 16.000 ushtarë nën gjeneralin Shefqet Turgut Pasha. Idriz Seferi me 9.000 burra e mbajti hekurudhën te Kaçaniku disa ditë, derisa u zmbraps me humbje të rënda.

Ndeshja tjetër u bë në Carralevë, mbi rrugën Ferizaj–Prizren. Aty Isa Boletini dhe Idriz Seferi u përpoqën ta ndalnin marshimin e ushtrisë drejt perëndimit. Ishin më pak dhe u anashkaluan, sepse ushtrinë nëpër male e udhëhoqën fshatarë e mësues serbë të vendit; u tërhoqën. Nga mesi i majit ushtria mori Prizrenin, dhe në fund të qershorit kryengritja ishte shtypur, me varje të përditshme në pazarin e Prizrenit. Kronika e komunës e mban Carralevën si fitore të kryengritësve; Malcolm e regjistron si tërheqje. Të dyja pajtohen se gryka ishte vendi ku shqiptarët zgjodhën ta prisnin ushtrinë.

Gryka nuk e humbi atë rol. Më 2 janar 1943, sipas kronikës së komunës, tetëmbëdhjetë luftëtarë të aradhës partizane «Zenel Hajdini» i zunë pritë në Carralevë një kolone të motorizuar italiane; italianët patën 23 të vrarë, ndërsa nga aradha ra i riu Abdullah Shabani nga Mitrovica.

1996–1998: lufta para luftës

Shtimja hyri herët në hartën e qëndresës së armatosur. Human Rights Watch shënon se natën e 22 prillit 1996, një ditë pasi një student shqiptar ishte vrarë në Prishtinë, në Shtime u vra një polic, në një nga sulmet e asaj nate që udhëheqës të UÇK-së pohuan pas luftës se ishin planifikuar paraprakisht. Në vitet 1998–1999, sipas OSBE-së, në pjesën perëndimore të komunës vepronte brigada 161 e UÇK-së, dhe kontrolli i rrugës Prishtinë–Prizren u kontestua rëndë; kronika e komunës shënon se shtabi i Zonës Operative të Nerodimes ishte në fshatin Mollopolc.

Në korrik 1998 pjesa perëndimore e komunës u bë skenë luftimesh të rënda. Një raport i paraqitur te OSBE-ja në shkurt 1999 numëronte, për dymbëdhjetë fshatra, pesë persona dhe një familje të vrarë, 15 të torturuar, 10 të plagosur e një të zhdukur, dhe rreth 60 për qind të afro 1.000 shtëpive të djegura. OSBE-ja regjistroi po ashtu rrëmbime serbësh në rajonin e Shtimes, kryesisht në verën e 1998-s, dhe rrëmbime nga UÇK-ja: nëntë veta në Dramnjak më 12 dhjetor 1998 dhe nëntë shqiptarë gjatë varrimit të të vrarëve të Reçakut, të liruar të nesërmen. Nga 26 ankesat për shkelje të të drejtave të njeriut që misioni mori për komunën, 15 e kishin UÇK-në si autore.

Reçaku, 15 janar 1999

Më 8 janar 1999 UÇK-ja vrau tre policë në një sulm mbi rrugën Suharekë–Shtime; më 12 janar vdiq një polic tjetër, i qëlluar dy ditë më parë mbi rrugën Shtime–Ferizaj. Reçaku, fshat krejt shqiptar rreth një kilometër larg stacionit të policisë së Shtimes, kishte rreth 2.000 banorë para zhvendosjeve të viteve 1998–99; në janar 1999 kishin mbetur aty rreth 350, dhe UÇK-ja kishte një bazë pranë centralit elektrik.

Në mëngjesin e 15 janarit, sipas gjetjeve të Tribunalit të Hagës në gjykimin e Vlastimir Đorđević-it, ndihmësministrit të MUP-it serb, në stacionin e policisë së Shtimes u thirrën të gjithë policët aktivë e rezervistë, bashkë me një togë të PJP-së dhe 10 deri në 12 pjesëtarë të njësisë speciale SAJ; vetë Đorđević-i mbërriti në stacion rreth orës 8:30 ose 9:00. Nga kodrat mbi fshat, tanket T-55 dhe pragat e ushtrisë jugosllave qëlluan mbi Reçak dhe mbi kodrat përreth, duke ua prerë civilëve rrugën e ikjes, ndërsa forcat e MUP-it hynë shtëpi më shtëpi. Gjatë operacionit nga fshati nuk u qëllua; Tribunali e quajti operacion të planifikuar e të përbashkët të ushtrisë dhe të policisë.

Të nesërmen verifikuesit e OSBE-së gjetën mbi 20 trupa në një përrua, që dukeshin të qëlluar nga afër në kokë, burra 50 deri 60 vjeç pa uniforma, disa me plisa në kokë; më tej gjetën një vajzë 18-vjeçare dhe një djalë 12-vjeçar. Tribunali konstatoi se ishin vrarë jo më pak se 45 shqiptarë, të veshur me rroba civile, ndërsa forcat serbe kishin pësuar një të plagosur. Më 18 janar policia i mori me forcë trupat nga xhamia e Reçakut dhe i çoi në morgun e Prishtinës; prokurores së Tribunalit iu ndalua hyrja në Kosovë. Varrimi u bë më 11 shkurt, para mijëra vetave. Numrat ndryshojnë sipas burimit: OSBE-ja dhe Tribunali flasin për 45; aktakuza që Prokuroria Speciale e Kosovës ngriti më 30 dhjetor 2025 kundër 21 pjesëtarëve të Brigadës 243 të Mekanizuar të ushtrisë jugosllave dhe të MUP-it, me propozim për gjykim në mungesë, flet për të paktën 42 civilë; muri i homazhit në memorial u kushtohet 44 të vrarëve.

Reçaku e ndryshoi qëndrimin e botës. OSBE-ja e quajti pikë kthese, pas së cilës bashkësia ndërkombëtare pranoi se shkeljet e të drejtave të njeriut ishin në thelb të konfliktit; Human Rights Watch shënon se qeveritë perëndimore nisën të konsultoheshin si ta mbështetnin diplomacinë me forcë. Më 6 shkurt nisën bisedimet e Rambujesë, pastaj bombardimet e NATO-s.

Pranvera e 1999-s: dëbimi

Më 20 mars 1999, ditën kur OSBE-ja u largua nga Kosova, policia dhe ushtria u vendosën në qendër të Shtimes. Natën e 24 marsit, kur nisi fushata ajrore e NATO-s, ato granatuan lagjet shqiptare të qytetit; pastaj policia hyri, plaçkiti dhe dogji shtëpi, dyqane e zyra, mes tyre zyrën e LDK-së dhe magazinën e Shoqatës «Nëna Terezë». Banorët që s'kishin ikur u nxorën me kërcënime me vdekje. Dëshmitë e mbledhura nga OSBE-ja flasin për vrasje mes 25 marsit dhe 5 prillit, mes tyre katër fqinjë të vrarë e të djegur në ballkonin e shtëpisë. Shumica e banorëve ikën drejt Vojnovcit, Rashincës e Godancit të Poshtëm; nga mesi i prillit shumica e banorëve e kishin lënë qytetin.

Shtimja u bë edhe korridor i dëbimit. Më 6 prill të dëbuarit e Lipjanit u nisën drejt Shqipërisë nëpër Shtime, në një kolonë që një dëshmitar e numëroi me rreth 670 traktorë e mjete të tjera; më 15 prill një tjetër kolonë me mijëra të zhvendosur nga Lipjani kaloi nëpër qytet, e shoqëruar nga policia deri te kufiri shqiptar. Rreth 12 majit forcat serbe sulmuan Topillën dhe Petrovën, ku ishin strehuar mijëra të zhvendosur nga Suhareka, Ferizaji e pjesë të tjera të komunës; një dëshmi e mbledhur nga OSBE-ja i numëron 20.000, një tjetër 50.000; para Tribunalit të Hagës, një dëshmitar tregoi se civilët e një kolone prej rreth 50.000 vetash nga drejtimi i Shtimes i thanë se prej saj ndaheshin burrat. Burrat u ndanë nga gratë e fëmijët dhe u rrahën në shkollën fillore të Shtimes, para se të çoheshin për hetim në Ferizaj.

Kronika e komunës numëron 46 luftëtarë të UÇK-së të rënë, 88 invalidë lufte dhe mbi 90 civilë të vrarë, 1.413 shtëpi të shkatërruara dhe dëme mbi 40 milionë euro. Shtimja u çlirua më 12 qershor 1999.

Shtimja sot

Regjistrimi i Agjencisë së Statistikave të Kosovës i vitit 2024 numëroi në komunë 24.308 banorë: 7.487 në qytet dhe 16.821 në fshatra. Prej tyre 23.533 deklaruan përkatësi shqiptare, 732 ashkali, 17 rome, 10 boshnjake, një turke e një egjiptiane; asnjë banor serb. Shqipen si gjuhë amtare e kanë 24.287 banorë. Në regjistrimin e vitit 2011 komuna kishte 27.324 banorë, kështu që në trembëdhjetë vjet humbi mbi 3.000 veta. Fshati më i madh është Petrova, me 2.135 banorë; Reçaku ka 1.265, nga rreth 2.000 që kishte para luftës, ndërsa Karaçica dhe Llanishta nuk kishin asnjë banor në vitin 2024. Pas luftës, Human Rights Watch raportoi sulme kundër romëve edhe në komunën e Shtimes.

Shenja më e fortë e komunës sot është Kompleksi Përkujtimor «Masakra e Reçakut» në qendër të fshatit. Projekti u miratua nga kuvendi komunal më 24 qershor 2004; faza e parë e punimeve nisi më 2008 dhe kushtoi 234 mijë euro, e dyta më 2009 rreth 500 mijë. Portali i hyrjes ka formën e plisit, dhe varret janë ndërtuar për të kujtuar tumat ilire. Në një komunë ku historia është shkruar gjithnjë mbi rrugë, kujtesa ka zgjedhur format më të vjetra që njeh.