Bombardimet e NATO-s mbi Jugosllavinë

Më 24 mars 1999, pas dështimit të bisedimeve të Rambujesë, NATO-ja nisi fushatën ajrore «Forca Aleate» (Allied Force) kundër Republikës Federale të Jugosllavisë — shtatëdhjetë e tetë ditë bombardimesh, ndërhyrja e parë ushtarake e madhe e Aleancës pa autorizim të Këshillit të Sigurimit. Ishte hera e parë në një dekadë që fuqitë perëndimore vepruan për çështjen shqiptare; por vepruan nga pesëmbëdhjetë mijë këmbë lartësi — të njëjtën largësi me të cilën, prej një shekulli, ishin marrë vendime për shqiptarët pa shqiptarët. Fushata e detyroi më në fund Beogradin të tërhiqej; e bëri këtë ndërsa poshtë saj zhvillohej vala më e madhe e dëbimit të një populli në Evropën e pasluftës.

Çfarë ndodhi

Pas refuzimit të Beogradit për të nënshkruar marrëveshjen e Rambujesë — që parashikonte autonomi për Kosovën dhe një prani ndërkombëtare paqeruajtëse — verifikuesit e OSBE-së u tërhoqën, dhe më 24 mars 1999 NATO-ja nisi sulmet ajrore. Fushata, e koduar «Forca Aleate», zgjati 78 ditë, deri më 10 qershor. Aleanca goditi fillimisht objektiva ushtarake e mbrojtjeje ajrore në Kosovë e në Serbi, e më pas zgjeroi listën në infrastrukturë — ura, rafineri, rrjet elektrik, ministri e media shtetërore — në një përpjekje për të thyer kapacitetin dhe vullnetin e regjimit të Sllobodan Millosheviçit.

Në terren, fushata nuk i ndali menjëherë forcat serbe; përkundrazi, gjatë javëve të bombardimit ato përshpejtuan operacionin e dëbimit sistematik të popullsisë shqiptare — të njohur më vonë me emrin «Patkoi» (Potkova). Sipas OSBE-së dhe ICTY-së, brenda pak javësh rreth 862 mijë shqiptarë u dëbuan drejt Maqedonisë e Shqipërisë dhe qindra mijëra të tjerë mbetën të zhvendosur brenda Kosovës. Fushata ajrore dhe spastrimi etnik ndodhën njëkohësisht — paradoksi i hidhur i asaj pranvere.

Më 27 maj 1999, ndërsa bombardimi vazhdonte, Tribunali Ndërkombëtar i Hagës (ICTY) ngriti aktakuzë kundër Millosheviçit e katër zyrtarëve të tjerë për krime kundër njerëzimit në Kosovë — hera e parë që një kryetar shteti në detyrë akuzohej nga një gjykatë ndërkombëtare. Më 9 qershor u nënshkrua Marrëveshja Teknike-Ushtarake e Kumanovës, e nesërmja solli Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit, dhe forcat serbe nisën tërheqjen ndërsa hynte forca paqeruajtëse KFOR.

Kronologjia

• 23 mars 1999Bisedimet e Rambujesë dështojnë; Beogradi refuzon marrëveshjen.
• 24 mars 1999NATO-ja nis fushatën ajrore «Forca Aleate».
• 12 prill 1999Goditet treni te Grdelica; viktima civile.
• 14 prill 1999Kolona e refugjatëve te Gjakova goditet nga ajri — dhjetëra civilë shqiptarë të vrarë.
• 23 prill 1999Goditet selia e Radio-Televizionit Serb (RTS) në Beograd.
• 7 maj 1999Goditet ambasada kineze në Beograd; një tjetër incident me bomba-kasetë te Nishi.
• 13 maj 1999Tragjedia e Korishës: rreth 87 refugjatë shqiptarë vriten nga një goditje e NATO-s.
• 27 maj 1999ICTY-ja akuzon Millosheviçin për krime kundër njerëzimit në Kosovë.
• 9 qershor 1999Nënshkruhet Marrëveshja Teknike-Ushtarake e Kumanovës.
• 10 qershor 1999NATO-ja pezullon fushatën; Rezoluta 1244; nis tërheqja serbe dhe hyrja e KFOR-it.

Kostoja civile — e treguar ndershmërisht

Një muze që mban dinjitetin e një populli nuk fsheh as gabimet e mbrojtësve të tij. Human Rights Watch dokumentoi rreth 90 incidente ku të paktën 489–528 civilë u vranë drejtpërdrejt nga bombardimet e NATO-s — mes tyre refugjatë shqiptarë te kolona e Gjakovës dhe te Korisha, qytetarë serbë te Surdulica e te tregu i Nishit, gazetarë te RTS-ja. Disa nga këto goditje, sipas raportit, mund të ishin shmangur. Kjo është një e vërtetë e dokumentuar, jo një lëshim ndaj propagandës: fushata që ndaloi një spastrim shumë më të madh, vetë mori jetë civile.

Pikërisht këtu qëndron edhe vija ndarëse me mohimin. Beogradi pohoi shifra civile dramatikisht më të larta — nga 1.200 deri në mbi 5.000 — dhe e quajti gjithë fushatën «agresion» të paprovokuar, duke fshirë dhjetëvjeçarin e shtypjes që i parapriu. Regjistri i besueshëm — HRW, OSBE, ICTY — dokumenton një shifër prej rreth pesëqind viktimash civile nga bombardimet, dhe njëkohësisht spastrimin masiv të dirigjuar nga vetë forcat e Beogradit. Të dyja janë fakte; vetëm njëra anë i mbante të dyja.

Pse ka rëndësi

Për një shekull, çështja shqiptare ishte vendosur prej së largu: në Berlin më 1878, në Londër më 1913, në kancelaritë ku vizatoheshin kufij mbi një popull që fliste të njëjtën gjuhë por nuk u pyet kurrë. Fushata e vitit 1999 ishte hera e parë që ajo distancë u kthye në veprim — por veprimi erdhi sërish nga lart, i vonuar nga një dekadë heshtjeje pas Dejtonit, kur Kosova u la jashtë llogarisë. Komisioni i Pavarur Ndërkombëtar për Kosovën (2000) e përmblodhi me një formulë që ka mbetur: ndërhyrja ishte «e paligjshme, por legjitime» — pa mandatin e Këshillit të Sigurimit, e megjithatë e justifikuar nga katastrofa humanitare që po shpaloste.

Forca Aleate nuk e «fitoi» luftën vetëm; e fitoi bashkë me qëndresën në terren dhe me peshën e dëshmive që bota nuk mund t'i shpërfillte më. Ajo që mbeti pas 10 qershorit nuk ishte një dhuratë e fuqive, por fundi i një abandonimi — dhe fillimi i një llogarie të gjatë me drejtësinë, që do të vazhdonte në Hagë.