Kaçaniku

Kaçaniku është qyteti i grykës: këtu Nerodimja bashkohet me Lepencin dhe lumi i përbashkët çan malet drejt Shkupit, mbi rrugën që prej shekujsh e lidh Prishtinën me Shkupin e me Selanikun. Gryka e bëri vendin kala osmane në fund të shekullit XVI, fushëbetejë më 1690 e më 1910, dhe strehë të fshehtë më 7 shtator 1990, kur delegatët shqiptarë shpallën këtu ligjin kushtetues të Republikës së Kosovës. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna ka 27.716 banorë, 27.685 prej tyre shqiptarë.

Pse ka rëndësi

• Më 7 shtator 1990, në fshehtësi të madhe, shumë nga delegatët shqiptarë që kishin votuar Deklaratën Kushtetuese të 2 korrikut u mblodhën në Kaçanik dhe shpallën ligjin kushtetues të Republikës së Kosovës, që parashikonte një kuvend të ri e një president të zgjedhur.
• Gryka ishte porta strategjike e Kosovës drejt jugut: osmanët e ruajtën me fshatra derbendi që në vitet 1450 dhe me kalanë e Koxha Sinan Pashës, dhe në pranverën e vitit 1910 Idriz Seferi e mbylli me mijëra kryengritës kundër ushtrisë osmane.
• Më 24 mars 1999 forcat serbe vranë në Kotlinë jo më pak se 22 burra shqiptarë, të cilët i hodhën në dy puse dhe i shpërthyen me eksploziv; brenda pak javësh qyteti u zbraz dhe pikëkalimi i Hanit të Elezit u bë rruga e dëbimit drejt Maqedonisë.

Gryka e Lepencit

Kosova ka një veçori të rrallë: lumenjtë e saj derdhen në tri dete. Njëri prej tyre, Lepenci, shkruan Noel Malcolm, rrjedh drejt jugut nëpër grykën e Kaçanikut për në Maqedoni, ku bashkohet me Vardarin që zbret në Egje pranë Selanikut. Në hyrje të asaj gryke, aty ku Nerodimja derdhet në Lepenc, u rrit Kaçaniku; dhe nëpër të, sipas Malcolmit, kalonte rruga kryesore që nga Prishtina zbriste drejt jugut për në Shkup e Selanik. Sot nëpër grykë kalojnë rruga Prishtinë–Shkup dhe hekurudha Fushë Kosovë–Selanik. Komuna shtrihet në 211 kilometra katrorë në juglindje të Kosovës, nën shpatet e Sharrit, ka 31 vendbanime dhe pyje që mbulojnë 59 për qind të sipërfaqes; kufizohet me Vitinë, Ferizajn, Shtërpcën, Hanin e Elezit dhe me Maqedoninë e Veriut.

Derbendi dhe kalaja e Sinan Pashës

Osmanët e kuptuan herët vlerën e grykës. Malcolm shënon se në vitet 1450, pak para pushtimit përfundimtar të Kosovës, nëntë fshatra të rrethit të Kaçanikut gëzonin statusin e derbendit: lehtësi tatimore në këmbim të ruajtjes së rrugëve malore. Kaçaniku i përkiste sanxhakut të Shkupit, dhe gryka mbeti vend i rrezikshëm, ku në fillim të shekullit XVI sulmoheshin karvanët e tregtarëve të Raguzës; në fund të atij shekulli osmanët u detyruan të ngrinin aty një kala me garnizon. E ngriti Koxha Sinan Pasha, gjenerali i madh me origjinë shqiptare që njihej si pushtuesi i Jemenit. Databaza e Trashëgimisë Kulturore shënon se urdhri u dha më 1582 dhe se kështjella u ndërtua mes viteve 1586 dhe 1590, ndërsa komuna e vendos ndërtimin më 1595. Sipas komunës, Sinan Pasha ngriti edhe xhaminë, që qëndron ende, një imaret, një shkollë, dy hane, një hamam dhe mullinj mbi Lepenc, dhe sipas Malcolmit ka të ngjarë të ketë themeluar edhe teqenë bektashiane të qytetit.

Udhëtari osman Evlija Çelebiu, që e përshkoi Kosovën në dhjetor të vitit 1660, gjeti një kala katrore me perimetër 800 hapa, me një dizdar, 50 ushtarë, dy topa e një portë, me 40 deri në 50 shtëpi brenda mureve dhe 100 të tjera jashtë tyre. Mbi derën e xhamisë lexoi një kronogram me vitin 1003 të hixhrës, 1594, dhe në qytet numëroi një teqe bektashiane, një shkollë fillore, një han të madh e një hamam të vogël, por asnjë pazar, sepse Shkupi ishte afër. Emrin e shpjegonte me një gojëdhënë: disa kusarë shqiptarë që kishin grabitur Shkupin u arratisën deri këtu dhe u vranë, prandaj vendi u quajt Kaçanlar, të arratisurit. Nëntë vjet më vonë anglezi Edward Brown e përshkroi Kaçanikun si kështjellë që zotëron kalimin mes kodrave. Sot nga kalaja kanë mbetur muri perëndimor e ai verior, porta dhe një kullë cilindrike, me mure 1,60 metra të trasha; në vitet 1960–1970 brenda tyre u ngrit një hotel që e dëmtoi origjinalitetin e saj.

Janari i vitit 1690

Në luftën austro-osmane gryka u bë fushëbetejë. Më 23 tetor 1689 forcat austriake të Piccolominit e morën Kaçanikun. Në fund të dhjetorit një ushtri osmano-tatare rrethoi kalanë, ku kishin mbetur vetëm 100 musketierë, dhe më 2 janar 1690 koloneli Strasser, që nxitoi ta çlironte pa pritur përforcimet, rreshtoi trupat e tij në fushë të hapur përballë më shumë se 11.000 vetëve; austriakët u shpartalluan dhe beteja u kthye në masakër. Raportet që arritën në Vjenë ia hodhën fajin tradhtisë së arnautëve, siç i quanin shkrimtarët perëndimorë shqiptarët: krerët e tyre, thuhej, kishin bërë marrëveshje të fshehtë me osmanët dhe kishin ikur në fillim të betejës. Malcolm sjell megjithatë dëshminë e robërve austriakë që u morën në pyetje në Edrene muajin pasues: ata rrëfyen një betejë gjashtë orëshe dhe ikjen e kalorësisë, por nuk përmendën asnjë tradhti arnaute.

Nga Lidhja te gryka e vitit 1910

Në luftën e viteve 1877–1878, njëra nga dy kolonat e ushtrisë serbe që hynë në Kosovë mori Gjilanin e Kaçanikun, para se luftimet t'i ndalte armëpushimi ruso-osman i 31 janarit 1878. Në gusht 1880 një agjent konsullor britanik në Kaçanik raportonte se njerëzit e Lidhjes së Prizrenit donin të qeveriseshin sipas sistemit të vjetër, me një pashë, një kadi, një mufti e një këshill vendor, dhe se veshja kombëtare shqiptare do të bëhej e detyrueshme.

Në pranverën e vitit 1910 Kosova u ngrit kundër xhonturqve, dhe veprimi i parë i kryengritësve ishte të dërgonin Idriz Seferin me mijëra burra, 5.000 sipas historianit George Gawrych e 9.000 sipas Malcolmit, për të prerë hekurudhën e Shkupit në grykën e Kaçanikut, ndërsa Isa Boletini sulmonte Ferizajn e Prizrenin. Qëndresa e tyre e ndali në fillim ushtrinë osmane, që kishte nisur me 16.000 vetë nën Shefqet Turgut Pashën dhe u rrit deri në 40.000. Kryengritësit e mbajtën grykën disa ditë, derisa u zmbrapsën me humbje të rënda.

Në kujtimet e veta për kryengritjen e vitit 1912, Hasan Prishtina shkruan se, ndërsa mbi 12.000 kryengritës mblidheshin para Prishtinës, forcat e trevave të Gjilanit, Kaçanikut, Prizrenit e Tetovës kishin marrë grykat e Kaçanikut e të Carralevës; në gusht kryengritësit e morën pa gjak Shkupin. Në tetor erdhi ushtria serbe. Idriz Seferi organizoi qëndresën në trevën e Ferizajit, ku sipas Malcolmit u bënë luftimet më të ashpra në Kosovë, derisa shqiptarët, më të paktë e më keq të armatosur, u tërhoqën në kodra. Lev Trocki, korrespondent lufte i një gazete të Kievit, botoi rrëfimin e një miku serb që pak ditë pas betejës së Kumanovës takoi në Shkup një tetar, njësia e të cilit ndodhej pranë Ferizajit: tetari dhe ushtarët e tij sapo kishin tërhequr nëpër grykën e Kaçanikut një top të rëndë rrethimi, dhe ai tregoi pa iu dridhur qerpiku si kishin therur burrat e një shtëpie para syve të grave në një fshat të pasur pranë Ferizajit.

Nga pushtimi bullgar te 7 shtatori 1990

Kur Jugosllavia u copëtua më 1941, Bullgaria aneksoi një rrip të ngushtë të Kosovës Lindore që përfshinte Kaçanikun dhe vendosi aty dy batalione trupash pushtuese. Pasi Serbia hoqi autonominë e Kosovës, delegatët shqiptarë që më 2 korrik 1990 kishin votuar Deklaratën Kushtetuese e bënë hapin tjetër në Kaçanik. Më 7 shtator, në fshehtësi të madhe, shumë prej tyre u mblodhën në qytezë dhe shpallën një ligj kushtetues për Republikën e Kosovës, që parashikonte një kuvend të ri dhe një president të zgjedhur; ligjet e Serbisë e të Jugosllavisë, deklaronte ai, do të vlenin vetëm aty ku pajtoheshin me kushtetutën e re republikane. Rrëfimi i plotë i atij akti, nga Kuvendi i shpërndarë te referendumi i vitit 1991, është te Kushtetuta e Kaçanikut.

1999: Kotlina dhe qyteti i zbrazur

Gjatë vitit 1998 Kaçaniku mbeti relativisht i qetë. Ndryshimi erdhi në shkurt 1999, kur, sipas OSBE-së, UÇK-ja ngriti një brigadë të re në kodrat në jugperëndim të qytetit, në zonën kufitare ku që nga viti 1995 kalonin armë e luftëtarë. Më 28 shkurt komandanti i policisë së Kaçanikut u vra në një pritë në Gajre; pas kësaj, për të paktën dhjetë ditë, ushtria dhe policia luftuan fshat pas fshati në perëndim të rrugës kryesore, duke djegur e plaçkitur shtëpitë. Rreth 5.000 vetë kaluan deri në një javë në kodra, në mes të dimrit, dhe rreth një e pesta e shtëpive në fshatrat e prekura u shkatërrua plotësisht. OSBE-ja shënon edhe rolin e UÇK-së: UÇK-ja i zbrazte fshatrat për t'i kthyer shtëpitë në pozicione, disa banorë i detyroi ta mbështesnin, dhe më 5 mars mbajti me forcë në Kotlinë të zhvendosur për të cilët UNHCR-ja kishte rregulluar largimin.

Pas largimit të vëzhguesve ndërkombëtarë më 20 mars erdhi dëbimi. Më 24 mars, pas një granatimi që nisi në agim, forcat serbe hynë në Kotlinë, fshat me 450 deri në 500 banorë; gratë, fëmijët e pleqtë i çuan në Kaçanik, ndërsa burrat e kapur në kodër i shtynë drejt dy puseve të thata në hyrje të fshatit, i rrahën, i hodhën brenda dhe i shpërthyen me eksploziv. Tribunali i Hagës, në aktgjykimin e vitit 2011 në çështjen Đorđević, vërtetoi se aty u vranë jo më pak se 22 burra shqiptarë, të paarmatosur e robër; Human Rights Watch shënoi 25 të ekzekutuar, disa prej tyre pjesëtarë të UÇK-së. Hetuesit austriakë që i nxorën trupat gjetën 6 në pusin më të vogël dhe 16 në më të madhin.

Në qytet, sipas OSBE-së, nga 24 marsi ushtria, policia, paraushtarakët dhe civilë serbë të armatosur nisën ta zbrazin Kaçanikun me katër ditë granatimi dhe me kontrolle shtëpi më shtëpi; deri më 28 mars gjysma e banorëve ishin dëbuar ose kishin ikur, dhe Tribunali i Hagës vërtetoi se shqiptarët e qytetit u detyruan të largoheshin nga të shtënat e vrasjet e forcave serbe. Më 9 prill, sipas dëshmisë së një luftëtari të UÇK-së që e përforcuan dëshmitarë të tjerë, snajperët qëlluan mbi të zhvendosurit që iknin nëpër luginën e Rakocit dhe vranë 40 deri në 70 vetë; sipas një dëshmie tjetër, në grup ndodheshin edhe nëntë ushtarë të UÇK-së me uniformë. Nga mesi i prillit qyteti ishte pothuajse i zbrazët, ndërsa mes 24 marsit e 13 prillit ushtria dhe policia sulmuan Vatën, Dubravën e Sllatinën dhe vranë një numër burrash.

Pikëkalimi i Hanit të Elezit, me rrugën kryesore e me hekurudhën për në Shkup, u bë porta e dëbimit. Sipas OSBE-së, rryma e njerëzve drejt kufirit pothuajse nuk u ndal deri në fund të majit, kur më shumë se 300.000 vetë, kryesisht shqiptarë, kishin kaluar në Maqedoni; në pikat e kontrollit në Kaçanik u merrnin paratë, stolitë e dokumentet. Një i dëbuar i tregoi OSBE-së se më 31 mars rreth 120.000 vetë prisnin në tokën e askujt pa ushqim e pa ngrohje, dhe se natën e tretë vdiqën 11 vetë. Rrëfimi i atyre ditëve, nga Kaçaniku deri te fusha e Bllacës në anën maqedonase të kufirit, është te Dëbimi masiv i shqiptarëve nga Kosova.

Kaçaniku sot

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencionit të Statistikës së Kosovës numëroi në komunë 27.716 banorë rezidentë, nga të cilët 27.685 shqiptarë, mbi 99,8 për qind. Vetë qyteti ka 8.276 banorë, dhe bashkë me Bobin, që regjistrimi e llogarit pjesë urbane, 9.653; Kaçaniku i Vjetër ka 2.576. Kotlina, që në shkurt e mars të vitit 1999 kishte 450 deri në 500 banorë, numëron sot 85. Hani i Elezit, ku ndodhet pikëkalimi kufitar, është sot komunë më vete, me 8.533 banorë. Kalaja e Sinan Pashës, nën mbrojtje të përhershme që nga viti 1967, pret ende ndërhyrjen konservuese që i duhet, ndërsa varrezat e dëshmorëve te Dardha dhe pllakat përkujtimore nëpër fshatra mbajnë kujtesën e vitit 1999. Gryka që osmanët e ruajtën me derbend dhe Idriz Seferi me pushkë mbetet porta jugore e Kosovës.