Kolonizimi: reforma agrare jugosllave e Kosovës, 1919–1941

Ne dyzet vitet ndërmjet 1919 dhe 1941, mbretëria jugosllave nuk u përpoq thjesht të qeveriste Kosovën — u përpoq ta ndryshonte, me ligj dhe me kolonë, peshën demografike të një hapësire që shqiptarët e kishin banuar pandërprerë prej shekujsh. Reforma agrare dhe kolonizimi nuk qenë thjesht çështje toke: ishin instrumenti me të cilin shteti trajtoi popullsinë shqiptare të Kosovës së aneksuar pas 1913-ës si problem demografik për t'u korrigjuar, jo si komb për t'u njohur.

Reforma agrare e 1919-ës dhe "toka e shtetit"

Menjëherë pas Luftës së Parë Botërore, Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve nisi një reformë agrare të gjerë në krahinat jugore, që zyrtarisht synonte të shpërbënte sistemin e vjetër të çifligjeve të trashëguar nga koha osmane. Në Kosovë e në pjesë të Maqedonisë Perëndimore, kjo reformë mori kuptim tjetër: toka që u përcaktua "shtetërore" — çifligje të mëdha, toka të quajtura "të braktisura" a "miri" — u vu në një fond qendror, prej nga u shpërnda shpesh jo te fshatarët shqiptarë që e punonin prej brezash, por te kolonë të sapoardhur. Sipas historianëve që kanë shqyrtuar dokumentacionin e kohës, procedurat administruese e favorizuan sistematikisht kolonizimin mbi rivendikimet shqiptare, dhe shumë familje vendase u gjendën ligjërisht pa pronë mbi tokën që kishin punuar gjithë jetën.

Ligji i kolonizimit i 1931-ës

Praktika e viteve njëzet u kodifikua me Ligjin e Kolonizimit të Krahinave Jugore, të miratuar më 1931, i cili organizoi shtetërisht vendosjen e kolonëve serbë e malazezë — shpesh veteranë të Luftës së Parë Botërore ose familje nga rajone të varfra malore — në toka të Kosovës dhe të Maqedonisë Perëndimore. Kolonëve u ofroheshin ngastra, kredi dhe përjashtime tatimore që fshatari shqiptar nuk i gëzonte. Vlerësimet historike për numrin total të kolonëve të vendosur gjatë dy dekadave ndryshojnë ndjeshëm sipas burimit — disa flasin për disa dhjetëra mijëra vetë, të tjerë për shifra më të larta — por drejtimi i politikës nuk është i diskutueshëm: synimi qe të ndryshohej raporti demografik i një treve ku shqiptarët përbënin shumicën dërrmuese.

Kjo politikë nuk mbeti pa përgjigje. Lëvizja kaçake, e drejtuar politikisht nga Komiteti i Kosovës dhe e organizuar rreth Hasan Prishtinës, Bajram Currit e komandantëve të Drenicës si Azem e Shote Galica, nuk qe vetëm rezistencë e armatosur kundër xhandarmërisë mbretërore — pjesë e saj ishte reagim i drejtpërdrejtë ndaj shpronësimit të tokës dhe vendosjes së kolonëve në fshatra shqiptare. Kaçakët sulmonin herë pas here vendbanime kolonësh po aq sa forca shtetërore, sepse për fshatarin që kishte humbur tokën, kolonisti dhe xhandari ishin i njëjti pushtet.

Presioni për t'u shpërngulur

Paralelisht me kolonizimin, shteti jugosllav ushtroi presion administrativ mbi popullsinë shqiptare që ta bënte shpërnguljen drejt Turqisë të dukej si zgjedhje "vullnetare": mohim dokumentesh, ngarkesa fiskale të pabarabarta, mbyllje shkollash shqipe dhe pasiguri e vazhdueshme mbi statusin ligjor të pronës. Kjo logjikë u artikulua hapur nga akademiku serb Vaso Çubrilloviç, i cili në një memorandum të vitit 1937 — i njohur më vonë si "Iseljavanje Arnauta" ("Shpërngulja e Arnautëve") — propozoi metoda konkrete shtrëngimi ekonomik e administrativ për të detyruar shqiptarët të largoheshin nga trojet e tyre. Memorandumi nuk u miratua si politikë zyrtare e shtetit, por reflektoi një linjë mendimi që kishte peshë reale në qarqet vendimmarrëse të kohës.

Kjo linjë u përkthye, një vit më vonë, në një marrëveshje ndërshtetërore konkrete: Konventa jugosllavo-turke e 1938-ës, që parashikonte transferimin e dhjetëra a qindra mijëra myslimanëve nga krahina jugore të Jugosllavisë drejt Turqisë, të regjistruar shpesh si "turq" pavarësisht origjinës etnike shqiptare. Zbatimi mbeti pjesor — shpërthimi i Luftës së Dytë Botërore e ndërpreu procesin përpara se të kryhej në shkallën e planifikuar — por qëllimi i konventës ishte i qartë: të zbrazte territorin nga një popullsi që shteti e shihte si të pambledhshme brenda projektit të tij kombëtar.

Lufta dhe vazhdimësia e ndryshuar

Pushtimi italian e gjerman i 1941-ës e përmbysi përkohësisht arkitekturën e kolonizimit: shumë kolonë u larguan a u dëbuan nga administrata e re okupuese, dhe pjesë e tokës u kthye, të paktën për disa vjet, në duar shqiptare. Por përmbysja ishte e brishtë dhe e lidhur me fatin e luftës, jo me ndonjë njohje të re të së drejtës mbi tokën. Kur Kosova u rifut pas 1945-ës nën sundimin jugosllav — kësaj here socialist — çështja e tokës dhe e kontrollit demografik nuk u zgjidh, thjesht ndryshoi gjuhën me të cilën shpjegohej: nga "kolonizim" në "planifikim", nga "reformë agrare" në "zhvillim ekonomik". Vazhdimësia e thelluar mes epokave — territori shqiptar si hapësirë që shteti tjetër administron sipas interesit të vet demografik — mbetet fija që lidh refuzimin e Fuqive të Mëdha ndaj Lidhjes së Prizrenit më 1878 me këtë politikë të viteve tridhjetë e me atë që erdhi më vonë. Siç e trajton edhe eseja themeluese e këtij muzeu, fragmentimi i hapësirës shqiptare nuk qe aksident historik — qe zgjedhje e përsëritur, e bërë nga jashtë, herë me traktat, herë me ligj kolonizimi, herë me memorandum.