Gjakova

Gjakova është qyteti që u rrit rreth një xhamie dhe një tregu. Rreth kompleksit të Hadumit, të ngritur në fund të shekullit XVI, u shtri Çarshia e Madhe, me esnafët që ndërtuan ura mbi Erenik dhe me dyqanet ku u punuan lëkura, argjendi e veshjet kombëtare shqiptare. Qyteti i zejtarëve u bë edhe qyteti i dijes, dhe gjakovarët besojnë se pikërisht për këtë famë u shënjestrua natën e 24 marsit 1999, kur zjarri e mori çarshinë.

Pse ka rëndësi

• Gjakova u rrit si qytet tregu rreth Xhamisë së Hadumit dhe Çarshisë së Madhe; më 1662 Evliya Çelebi numëroi aty 2.000 shtëpi guri dhe rreth 300 dyqane, ndërsa Sami Frashëri në fund të shekullit XIX shënoi 17.000 banorë dhe rreth 1.000 dyqane.
• Natën e 24–25 marsit 1999 policia dhe ushtria serbe i vunë zjarrin Çarshisë së Madhe dhe kompleksit të Hadumit, biblioteka e të cilit ruante rreth 200 dorëshkrime dhe 1.300 libra të rrallë.
• Më 27–28 prill 1999, te Meja e në fshatrat përreth, burrat u zbritën nga kolonat e të dëbuarve dhe u vranë me qindra; sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna numëron sot 78.699 banorë, mbi 91 për qind prej tyre shqiptarë.

Qyteti rreth Xhamisë së Hadumit

Gjakova (Đakovica në serbisht) shtrihet buzë Erenikut, që derdhet në Drinin e Bardhë, në këmbët e malësisë që mban emrin e qytetit. Gojëdhëna që Edith Durham dëgjoi këtu më 1908 thoshte se qytetin e kishin themeluar rreth katër shekuj më parë dy fise malësorësh, Vula dhe Mërturi. Bërthama e qytetit u bë kompleksi i Xhamisë së Hadumit: xhamia, minarja, mejtepi, abdesthana, varrezat e vjetra dhe biblioteka, që regjistri shtetëror i trashëgimisë e quan ndër më të vjetrat e Kosovës. Ndërtuesi qe Hadum Sulejman Aga. Për vitin burimet nuk pajtohen: regjistri jep 1585, ndërsa anketa e pasluftës e Andrew Herscher-it dhe e András Riedlmayer-it jep 1594–1595.

Më 1600, sipas Robert Elsie-t, në Gjakovë kishte tashmë një teqe të urdhrit Sadi. Kur Evliya Çelebi kaloi këndej më 1662, qyteti i Sanxhakut të Dukagjinit ishte i lulëzuar: dy mijë shtëpi guri me kopshte, një vojvodë e një kadi, dy xhami të mëdha të zbukuruara, disa faltore, hane me çati plumbi, një hamam i këndshëm dhe rreth treqind dyqane, që udhëtarit i dukeshin si fole bilbilash.

Çarshia e Madhe dhe esnafët

Zemra e qytetit u bë Çarshia e Madhe. Regjistri i trashëgimisë numëron në të 525 objekte të rëndësishme, të ndërtuara me material vendi, gur, dru, qerpiç, qeramidhe e plumb, dhe e mban nën mbrojtje të përhershme që nga 19 shkurti 1955. Në fund të shekullit XIX Sami Frashëri numëronte në Gjakovë 17.000 banorë, gjashtëmbëdhjetë xhami, dy medrese, një rrushdie, një bibliotekë, një kishë dhe rreth një mijë dyqane, me hane e banja publike. Gjakovarët, shkruante ai, i ruanin zakonet dhe jetonin me tregti e zeje; qepnin veshje të bukura e gajtanë, bënin papuçe e këpucë.

Esnafët nuk ndërtuan vetëm dyqane. Ura e Tabakëve, mbi Erenik në jug të qytetit, u ngrit nga esnafi i tabakëve: 127 metra e gjatë, prej guri të gdhendur, ajo e lidhte Gjakovën me fshatrat e jugut dhe me rrugën për në Shkodër e Kukës. Ura e Terziut, në kilometrin e shtatë të rrugës për Prizren, u ndërtua në shekullin XVIII nga esnafi i terzinjve të Gjakovës, me njëmbëdhjetë harqe guri vendor dhe 192,8 metra gjatësi, mbi rrugën që lidhte vilajetet e Perandorisë. Të dyja mbajnë ende emrat e zanateve që i paguan. Mes dyqaneve u ngrit Kulla e Sahatit, sepse, sipas regjistrit, zejtaria e tregtia që rriteshin shpejt kërkonin një rregull që të caktonte orarin e punës.

Teqetë, kisha dhe dija

Gjakova ishte qytet i urdhrave dervishë. Elsie shënon se në fund të shekullit XIX këtu u themelua e lulëzoi një qendër e urdhrit Rifai, nga e cila lindi një valë e dytë teqesh rifaie në Kosovë, Maqedoni e Shqipëri. Teqeja bektashiane e qytetit pati një fat të veçantë: gjatë diktaturës, kur në Shqipëri që nga viti 1967 ishte ndaluar çdo veprimtari fetare, ajo ishte njëra nga dy teqet shqiptare që e mbajtën gjallë traditën, nën drejtimin e Baba Qazim Bakallit (1895–1983); tjetra ndodhej në Shtetet e Bashkuara.

Qyteti kishte edhe famullinë e vet katolike dhe fshatra katolikë përreth, si Meja. Biblioteka e Hadumit ruante, sipas anketës së pasluftës, rreth 200 dorëshkrime dhe 1.300 libra të rrallë në osmanisht, arabisht e shqip me alfabet arab, bashkë me arkivin rajonal të Bashkësisë Islame që nga shekulli XVII; mes tyre ishte një dorëshkrim i Mevludit shqip të Hafiz Ali Riza Ulqinakut (1855–1913). Sami Frashëri shkruante se ky qytet kishte nxjerrë gjithmonë dijetarë e mësues të shquar, shumë prej të cilëve kishin shkuar të studionin në Stamboll.

Gjakova e Lidhjes

Në aktet e Lidhjes së Prizrenit, të nënshkruara më 18 qershor 1878 nga 47 delegatë, katër emra firmosën si përfaqësues të Gjakovës, mes tyre Sulejman Vokshi, që Elsie e rendit ndër pjesëmarrësit më të shquar të Lidhjes. Aktet caktonin dy mijë ushtarë nga Gjakova për mbrojtjen e Gucisë dhe shënonin se qyteti kishte forca të mjaftueshme për të mbrojtur veten. Në vitet e Lidhjes Gjakova u bë skenë e betejës kundër Mehmet Ali Pashës, ku komandoi Haxhi Zeka dhe ku luftoi edhe Mic Sokoli, i lindur në Fang pranë Bujanit të Tropojës. Më 1881, kur Porta dërgoi ushtrinë për ta shtypur Lidhjen, Gjakova qe ndër vendet ku iu bë qëndresë.

Nga e njëjta botë erdhi Bajram Curri, të cilin Elsie e regjistron si prijës politik e luftëtar guerile nga Gjakova, ndër themeluesit e Lidhjes së Pejës më 1899–1900. Ai vdiq më 29 mars 1925, i rrethuar nga trupat qeveritare në një shpellë në Dragobi, pranë qytetit që sot mban emrin e tij në Tropojë. Më 1908, kur qeveria xhonturke urdhëroi regjistrimin e popullsisë, Edith Durham mori vesh në Mitrovicë se Gjakova e Peja e kishin refuzuar prerazi. Në mars 1912 Luigj Gurakuqi erdhi në Shkup e në Gjakovë për të nxitur qëndresën e hapur kundër sundimit osman dhe përfshirjen e Kosovës në shtetin shqiptar që po lindte.

1912–1913: rruga e trekëmbëshave

Lufta Ballkanike erdhi në Gjakovë me ushtrinë malazeze. Sipas raportit të kryepeshkopit Lazër Mjeda, të parët hynë malazezët, pastaj serbët, dhe ushtarëve iu la dorë e lirë mbi gratë, fëmijët dhe pasurinë e banorëve; rasti i Gjakovës, shkruante ai, ishte edhe më i llahtarshëm se të tjerët. Raportet e shtypit të kohës, të mbledhura nga Leo Freundlich te Golgota e Shqipërisë (1913), tregonin se rruga për në Gjakovë ishte kthyer në bulevard trekëmbëshash, ku vareshin trupat e shqiptarëve. Më 7 mars 1913, sipas gazetës vjeneze Neue Freie Presse, ushtarët bashkë me priftërinj ortodoksë i lidhën me litarë rreth treqind katolikë të Gjakovës e të rrethinës, burra, gra e fëmijë, dhe i detyruan me kërcënim vdekjeje të kalonin në ortodoksi. I vetmi që nuk pranoi qe françeskani Angelus Paliq: ushtarët e rrahën me qytat e pushkëve dhe e vranë me bajonetë. Ushtria malazeze i vuri zjarrin edhe Kullës së Sahatit dhe e mori mekanizmin e orës në Mal të Zi.

Brezi i fjalës

Shekulli XX e bëri Gjakovën fabrikë mendjesh. Selman Riza, i lindur këtu më 21 dhjetor 1909, studioi në Tuluzë, u internua nga italianët në ishullin Ventotene më 1941, u arrestua më 1945 nga autoritetet shqiptare me akuzën se ishte kundër Jugosllavisë, iu dorëzua jugosllavëve më 1948 dhe mbeti në burgun e Prishtinës deri më 1951: një gjuhëtar që tre regjime radhazi e internuan a e burgosën. Kompozitori e këngëtari Avni Mula, piktori Qamil Grezda, poetët Enver Gjerqeku e Besim Bokshi dhe prozatori Teki Dervishi ishin të gjithë gjakovarë, sipas fjalorit historik të Elsie-t. Ali Podrimja, i lindur më 1942, me librin Lum Lumi (Prishtinë, 1982) shënoi një kthesë jo vetëm në veprën e vet, por në gjithë poezinë bashkëkohore të Kosovës.

Qyteti e ndërtoi këtë traditë edhe me institucione. Sipas universitetit të sotëm, përgatitja e mësuesve në Gjakovë nisi që nga viti 1958, dhe Akademia Pedagogjike u themelua me vendim të Kuvendit Komunal më 29 korrik 1967. Në vitet 1990, sipas Human Rights Watch, popullsia e qytetit, mbi nëntëdhjetë për qind shqiptare, e mbështeti fuqishëm Lidhjen Demokratike të Kosovës, ndërsa shumë të rinj gjakovarë iu bashkuan UÇK-së më 1998–1999.

Nata e 24 marsit dhe Meja

Human Rights Watch e quan Gjakovën qytetin që pësoi dhunën më të rëndë ndaj civilëve nga të gjitha qytetet e mëdha të Kosovës. Mbrëmjen e 24 marsit 1999 radioja serbe njoftoi se NATO-ja kishte bombarduar qendrën e Gjakovës; një banor i çarshisë dëshmoi më pas se nuk kishte dëgjuar as aeroplanë, as shpërthime. Pas mesnate, sipas dëshmive të mbledhura nga Herscher dhe Riedlmayer, policë e civilë serbë erdhën në këmbë e me makina, i vunë zjarrin Xhamisë së Hadumit e çarshisë përreth dhe nisën vrasjet. Zjarri vazhdoi disa ditë. Pothuajse të gjitha dyqanet e tregut historik u dogjën; anketa nuk gjeti gjurmë të shpërthimeve që do t'i kishte lënë një sulm ajror, ndonëse autoritetet jugosllave ia mveshën dëmin NATO-s. Biblioteka e Hadumit u dogj me gjithë librat; më 8 maj ushtarët serbë ia qëlluan majën minares, që ra mbi bibliotekë dhe ia shembi murin e pasmë. Teqeja bektashiane, shkruan Elsie, u rrafshua po atë pranverë bashkë me pjesën tjetër të qytetit të vjetër.

Më 25 mars u vra në shtëpinë e vet mjeku i respektuar Izet Hima; në mbrëmjen e 1 prillit njëzet vetë, nga dy deri në shtatëdhjetë e tre vjeç, u vranë në një shtëpi të vetme. Pas luftimeve shtëpi më shtëpi të 7–11 majit mes UÇK-së dhe forcave qeveritare në lagjen Çabrat, erdhi një valë e re dhune ndaj civilëve. HRW vlerëson se në vetë qytetin u vranë rreth dyqind vetë mes 24 marsit e 12 qershorit, ndërsa rreth 1.200 banorë të komunës mbeteshin të zhdukur në shkurt të vitit 2000.

Krimi më i madh ndodhi në fshat. Më 27 prill mijëra shqiptarë nga fshatrat në veriperëndim të qytetit u dëbuan në një kolonë të madhe drejt kufirit të Morinës. Te Meja, fshat i vogël katolik, policia dhe paramilitarët i grabitën të dëbuarit dhe i zbritën burrat nga traktorët. Ishte zemra e operacionit «Reka», që ushtria jugosllave dhe policia serbe e zhvilluan më 27–28 prill në luginën e Rekës së Keqe. Shifrat ndryshojnë sipas burimit. HRW vlerësonte më 2001 rreth treqind të vrarë, burra nga katërmbëdhjetë deri në gjashtëdhjetë vjeç. Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY), në aktgjykimin Đorđević të vitit 2011, vërtetoi se forcat serbe vranë në Mejë e në Korenicë 296 nga 344 vetët që UNMIK-u i kishte regjistruar si të zhdukur; pothuajse të gjithë u gjetën në varrezat masive të Batajnicës, pranë Beogradit. Fondi për të Drejtën Humanitare numëron të paktën 350 civilë të vrarë dhe e quan këtë, për nga numri i viktimave, krimin më të rëndë ndaj civilëve në gjithë luftën e Kosovës. Shkasi qe prita e UÇK-së e 21 prillit në Mejë, ku sipas Fondit u vranë katër policë; por, sipas aktgjykimeve të ICTY-së, operacioni ishte planifikuar paraprakisht dhe synonte edhe dëbimin e shqiptarëve drejt Shqipërisë, si pjesë e dëbimit masiv të atij viti.

Gjakova sot

Sipas regjistrimit të popullsisë së vitit 2024, të botuar nga Agjencioni i Statistikës së Kosovës, komuna e Gjakovës numëron 78.699 banorë, nga të cilët 72.096 shqiptarë. Bashkësia më e madhe pas tyre janë egjiptianët, 4.738 vetë, afro 45 për qind e të gjithë egjiptianëve të regjistruar në Kosovë, pasuar nga ashkalitë (1.074) dhe romët (536).

Zbukurimet origjinale të Xhamisë së Hadumit e të bibliotekës u konservuan pas dëmtimit. Kulla e Sahatit u rindërtua nga Ministria e Kulturës në njëqindvjetorin e rrënimit, pranë themeleve të vjetra, me gurët origjinalë me mbishkrime të vendosur në fasadë. Ura e Terziut dhe Ura e Tabakëve, që autoritetet jugosllave i shpallën të dëmtuara nga NATO-ja, u gjetën pas luftës krejtësisht të paprekura. Që nga 1 tetori 2013 qyteti ka universitetin e vet publik, të themeluar me vendim të qeverisë më 6 mars 2013, që mban emrin e Fehmi Aganit. Çarshia u dogj që të zhdukej dhe u ringrit që të mbetej: sot regjistri i trashëgimisë e përshkruan sërish si kompleks zejtar e tregtar.