Idriz Seferi, prijësi kaçak i Karadakut dhe qëndresa kombëtare në Kosovë

Kur mali i Karadakut ndante tri kufij — atë të Gjilanit, të Preshevës dhe të Shkupit — mbi kreshtat e tij qëndronte për gjysmë shekulli një emër që tri perandori u përpoqën më kot ta shuanin: Idriz Seferi. Kaçak në kuptimin më të vjetër dhe më të pastër të fjalës — jo hajdut mali, po njeri i vënë jashtë ligjit të pushtuesit sepse s'pranoi asnjë ligj tjetër përveç atij të lirisë — Seferi e kaloi jetën me pushkën në dorë kundër osmanit, kundër serbit dhe kundër bullgarit, gjithnjë në të njëjtin truall e gjithnjë për të njëjtën çështje. Ai nuk qe strateg i shkolluar nëpër akademi; qe prijës i lindur i një populli malësor që e njihte secilën grykë e secilën stan si pëllëmbën e dorës.

Djaloshi i Seferit, në zemër të Karadakut

Idriz Seferi lindi më 14 mars 1847 në fshatin Sefer të Karadakut, në atë brez malor mbi Preshevë që atëherë bënte pjesë në Vilajetin e Kosovës nën sundimin osman. Rridhte nga një familje me traditë të vjetër qëndrese; sipas kronikave, i ati u plagos në një përleshje pikërisht ditën që Idrizi erdhi në jetë. Bota që e rrethoi ishte ajo e malësisë shqiptare të fundshekullit të nëntëmbëdhjetë — një botë e mbajtur së bashku nga besa, nga nderi i shtëpisë dhe nga zakoni i vjetër, ku pushka trashëgohej si amanet. Ende i ri, kur zaptijet osmanë erdhën për të mbledhur taksat, thuhet se djaloshi rrëmbeu armën dhe i largoi — përballja e parë e një jete të tërë përballjesh.

Nën flamurin e Lidhjeve

Idriz Seferi nuk qe një kryengritës i vetmuar. Emri i tij hyn në historinë kombëtare nëpërmjet dy strukturave që i dhanë qëndresës shqiptare një trup e një zë: Lidhjes së Prizrenit (1878) dhe më vonë Lidhjes së Pejës (1899). Nëpërmjet tyre, malësori i Karadakut u lidh me rrjetin e gjerë të prijësve që kërkonin autonomi e mbrojtje të trojeve shqiptare — një rrjet që shtrihej nga Shkodra te Manastiri e nga Peja te Preshava, dhe që tregonte se hapësira shqiptare, sado e ndarë nga kufijtë e perandorive, mendonte e vepronte si një e tërë. Në këtë rreth Seferi u bë bashkëpunëtor i ngushtë i Isa Boletinit, krah për krah me të cilin do të hynte në betejat më të mëdha të kohës.

Gryka e Kaçanikut, 1910

Ngjarja që e ngriti Idriz Seferin në radhët e para të prijësve qe kryengritja e vitit 1910. Bashkë me Isa Boletinin, ai mblodhi luftëtarë nga fiset e Kosovës dhe udhëhoqi qëndresën kundër ushtrisë osmane që synonte t'i shtypte malësitë me forcë. Nën komandën e Seferit, kryengritësit morën Gjilanin dhe pastaj u ngritën për të mbajtur Grykën e Kaçanikut — kalimin e ngushtë ku terreni bëhet aleati më i mirë i mbrojtësit. Me disa mijëra burra dhe pa asnjë top artilerie, çetat e Seferit e mbajtën grykën për më shumë se dy javë përballë një ushtrie osmane shumëfish më të madhe, duke i shkaktuar humbje të rënda. Sipas burimeve, beteja përfundimtare zgjati rreth trembëdhjetë orë para se, të mbytur nga numri, malësorët të tërhiqeshin nga një forcë prej dhjetëra mijërash. Kaçaniku i vitit 1910 mbeti në kujtesë si një nga qëndresat më të lavdishme të malësisë kosovare kundër Stambollit.

Midis tri pushtimeve

Fati i Idriz Seferit qe të luftonte jo një, po tri sundime të njëpasnjëshme. Pas kryengritjeve kundër osmanit — 1910, 1911 dhe 1912, kjo e fundit në rrethinën e Ferizajt — erdhën Luftërat Ballkanike dhe një pushtim i ri. Kur ushtritë serbe hynë në Karadak, Seferi mblodhi rreth vetes mijëra burra të malit dhe u përpoq t'i ndalte në kufijtë e vjetër, ndërsa fshatra të tëra të Karadakut u dogjën gjatë asaj lufte. Në Luftën e Parë Botërore, kur Karadaku ra nën pushtimin bullgar, plaku i tashëm nuk uli armën: ai udhëhoqi një kryengritje kundër bullgarëve pranë vendlindjes së tij në Sefer dhe u zu rob prej tyre në vitin 1916. E megjithatë, as mosha e as robëria nuk e thyen. Pas Luftës, kur trojet e tij mbetën nën Mbretërinë e re jugosllave, Idriz Seferi u rreshtua sërish në Lëvizjen Kaçake kundër administratës serbe — të njëjtin mal, të njëjtën besë, të njëjtin qëndrim, tani përballë një pushtuesi të katërt.

Ushtari i përhershëm i lirisë

Idriz Seferi vdiq më 25 mars 1927 në Zhegër, afër Gjilanit, tetëdhjetëvjeçar, pasi kishte kaluar një jetë të tërë në armë — sipas kronikave, dhjetëra beteja gjatë një karriere ushtarake pothuaj gjysmëshekullore. Emri i tij, i heshtur për dekada nën sundimin jugosllav, u kthye me forcë në kujtesën publike të Kosovës së lirë: iu dha titulli Hero i Kosovës, iu ngritën përmendore në Gjilan e bust në Kaçanik, dhe emrin e tij e mbajnë sot shkolla, lagje e rrugë në trevat ku luftoi. Në figurën e tij, qëndresa shqiptare gjen një nga shprehjet e veta më të thjeshta dhe më të plota: një malësor i pashkolluar që e kuptoi lirinë jo si ide, po si detyrë të përditshme, dhe që e mbrojti të njëjtin truall — Gjilanin, Preshevën, Karadakun — pavarësisht se cili flamur mundohej ta mbulonte. Ai mbetet, siç e ka quajtur tradita popullore, ushtari i përhershëm i lirisë.