Zenel Gjoleka: kryetari i Mesaplikut që mori Delvinën dhe theu pesë mijë osmanë

Zenel Gjoleka (Kuç i Kurveleshit, 1805 – kufiri verior, 1852) ishte kryetari i komisionit drejtues të Kuvendit të Mesaplikut dhe kryekomandanti ushtarak i kryengritjes së vitit 1847 — njeriu që me rreth pesëqind burra i mori osmanëve Delvinën dhe që më 28 gusht të atij viti theu pranë Dholanit një ushtri prej pesë mijë vetash me një mijë e pesëqind. Ishte jetim që gjashtë muajsh, i rritur në shtëpi të huaj, dhe ish-spahi i vetë sistemit që u ngrit kundër. Kryengritja u shtyp me kurth e jo me armë; ai vdiq pesë vjet më vonë në kufirin verior, larg Labërisë, duke mbrojtur tokë shqiptare që s'ishte e tija.

Pse ka rëndësi

• Zenel Gjoleka u zgjodh kryetar i komisionit drejtues të Kuvendit të Mesaplikut, qershor 1847 — kuvendi ku shqiptarët myslimanë dhe të krishterë i dërguan sulltanit një memorandum me tri refuzime: as ushtarë me detyrim, as taksa të reja, as administratë e re.
• Në korrik 1847 ai mori Delvinën me rreth 500 burra dhe më 28 gusht 1847, në Dholan, mundi me rreth 1.500 kryengritës një forcë osmane prej rreth 5.000 vetash.
• Kryengritja nuk u thye në betejë: Mehmet Reshid Pasha shpalli amnisti të rreme dhe i zuri rreth 85 udhëheqës në Zhulat. Rreth 400 shqiptarë u internuan në Iplikçane dhe 16 udhëheqës në Konjë të Anadollit.

Jetimi i Kuçit

Zenel Gjoleka lindi në Kuç të Kurveleshit — fshat mbi luginën e Shushicës, në zemër të Labërisë — më 1805; disa burime shqipe e japin vitin 1806. Babai i tij, Hito Gjoleka, vdiq kur djali ishte gjashtë muajsh. E rriti e ëma bashkë me një kushëri të shtëpisë, dhe djaloshi u rrit pastaj si shërbëtor i oborrit të familjes së Vlorajve. Kjo është biografia e një njeriu që nuk trashëgoi asgjë: as pashallëk, as çiflik, as emër. Autoriteti që fitoi më vonë nuk i erdhi nga lindja, po nga kuvendi — dhe ky është ndryshimi mes tij dhe brezit të mëparshëm.

Sepse brezi i mëparshëm kishte qenë brezi i pashallëqeve. Ali Pashë Tepelena në Janinë dhe Pashallëku i Beratit kishin qeverisur jugun si shtete gati të pavarur, derisa Rrethimi i Janinës i viteve 1820–1822 e mbylli atë epokë. Kur Gjoleka u bë burrë, shtresa vendore që dikur qëndronte mes fshatarit dhe Stambollit nuk ekzistonte më. Perandoria tashmë vinte drejtpërdrejt.

Tanzimati zbret në jug

Reformat e Tanzimatit nisën më 1839. Në letër ishin modernizim: administratë e centralizuar, taksa të mbledhura nga zyrtarë shtetërorë, ushtri e rregullt me rekrutim të detyrueshëm — nizami. Në praktikë, për malësitë e jugut ato do të thoshin tri gjëra njëherësh: çarmatim shtëpi më shtëpi, djem të marrë me forcë për një ushtri që shërbente larg, dhe taksa të reja mbi krahina që kurrë s'i kishin paguar. Më 1846 Tanzimati u shpall zyrtarisht në Shqipërinë e Jugut dhe zbatimi nisi me forcë ushtarake.

Kur mbledhësit e taksave mbërritën në Kuç, Gjoleka — ish-spahi, pra njeri i regjistruar i sistemit — i dëboi. Ky është momenti kur një mosbindje lokale u bë kryengritje.

Kuvendi i Mesaplikut

Në qershor 1847, përfaqësues nga nëntë krahina të jugut u mblodhën në Mesaplik. Kuvendi nuk shpalli luftë; hartoi një memorandum drejtuar sulltanit Abdylmexhid I me tri refuzime të qarta — nuk do t'i përgjigjeshin thirrjes së nizamit, nuk do të paguanin taksat e reja, nuk do të pranonin administratën e re. Pastaj zgjodhi një komision drejtues dhe në krye të tij vuri Zenel Gjolekën.

Rëndësia e Mesaplikut nuk qëndron te kërkesat, që ishin mbrojtëse dhe krahinore. Qëndron te përbërja: në atë kuvend u ulën myslimanë dhe të krishterë si një trup i vetëm, me një zë të vetëm, kundër së njëjtës gjë. Është një nga aktet më të hershme ku besimi pushon së qeni vija ndarëse mes shqiptarëve dhe vendin e tij e zë krahina, gjuha, mënyra e jetesës. Formula do të merrte emër e program tridhjetë e një vjet më vonë, në Lidhjen e Prizrenit. Në Mesaplik ajo ishte ende pa emër — po ishte aty.

Delvina, Gjirokastra, Dholani

Kryengritja u shtri shpejt: Labëri, Kurvelesh, Çamëri, Mallakastër, rrethinat e Vlorës, Beratit e Gjirokastrës — pra pjesa dërrmuese e Toskërisë. Në korrik 1847 Gjoleka doli drejt Delvinës me rreth pesëqind burra, i mundi forcat osmane dhe e mori qytetin. Në veri, Rrapo Hekali hyri në Berat më 1 gusht; kalaja e qytetit mbeti e pathyer, sepse kryengritësve u mungonte artileria. E njëjta gjë ndodhi në Gjirokastër, ku Gjoleka bashkë me Çelo Picarin e mbajti kështjellën nën rrethim pa mundur ta merrte, duke i zmbrapsur dy kundërsulme.

Beteja që i dha emrin ishte ajo e Dholanit, më 28 gusht 1847: me rreth një mijë e pesëqind kryengritës ai mundi një ushtri osmane prej rreth pesë mijë vetash. Edhe një forcë ndihmëse prej rreth tre mijë burrash nën Shahin Bej Kosturin u thye. Për disa javë, jugu shqiptar ishte praktikisht jashtë kontrollit të Stambollit.

Kurthi i Zhulatit

Fundi nuk erdhi nga një disfatë ushtarake. Mehmet Reshid Pasha mblodhi rreth pesëmbëdhjetë mijë ushtarë, po para se t'i përdorte, shpalli amnisti dhe i ftoi udhëheqësit të vinin e ta merrnin. Në Zhulat u paraqitën rreth tetëdhjetë e pesë prej tyre, Hodo Nivica ndër ta. Të gjithë u arrestuan në vend.

Ajo që pasoi ishte shpërbërje me metodë. Rreth katërqind shqiptarë u dërguan nëpër Manastir drejt burgut të Iplikçanesë në Stamboll; gjashtëmbëdhjetë udhëheqës u internuan në Konjë të Anadollit. Rrapo Hekali vdiq i burgosur në kalanë e Manastirit më 30 dhjetor 1847 — sipas këngës historike, i helmuar. Gjoleka u tërhoq në Kurvelesh dhe pastaj matanë kufirit; u kap më 1848, i plagosur rëndë, dhe u internua edhe ai në Anadoll. Amnistia e përgjithshme e vitit 1849 e nxori nga interimi.

Kufiri verior

Historia e tij mund të mbaronte aty, si e shumë kryengritësve të falur. Nuk mbaroi. Më 1852, kur presioni ushtarak u përqendrua në veri rreth Shkodrës, Gjoleka mblodhi bashkë me Hodo Nivicën një trup vullnetarësh labë — burimet flasin për rreth dy mijë veta — dhe u ngjit në kufirin verior. Njeriu që pesë vjet më parë kishte luftuar kundër ushtrisë së sulltanit, tani mbronte një vijë kufitare shqiptare në skajin tjetër të trojeve, mijëra hapa larg Kuçit.

Aty ra. Burimet nuk pajtohen për vendin e saktë: një traditë e vendos pusinë pranë Shpuzës, një tjetër te qafa e Krstacit afër Podgoricës, ku shokët e varrosën pranë kullës së Oso Kukës. Pajtohen për vitin — 1852 — dhe për rrethanën: ra në pritë, në kufi, jo në Labëri.

Ky udhëtim nga Kurveleshi te Podgorica është, në miniaturë, i gjithë argumenti i lëvizjeve shqiptare të shekullit XIX. Një prijës lab shkon të vdesë për një kufi verior sepse trojet i lexon si një të vetme, shumë përpara se ndonjë shtet t'ua vinte emrin. Kjo nuk është patriotizëm i shpallur në program; është gjeografi e jetuar.

Kujtesa

Zenel Gjoleka mbijetoi më parë në këngë sesa në libra. Cikli i këngëve labe për të — vajtime dhe këngë kreshnikësh të vona — e mban emrin gjallë në Kurvelesh e Bregdet, dhe një pjesë e mirë e asaj që dimë për ditët e fundit vjen prej andej, jo prej arkivit osman. Një historian francez bashkëkohor e quajti «heroin e ditës»; kronikat greke të kohës e shënojnë si prijësin kryesor të lëvizjes së 1847-s.

Në qershor 2003 iu ngrit një përmendore në shesh të Kuçit. Më 28 prill 2012, me dekret presidencial, Presidenti Bamir Topi e dekoroi pas vdekjes me Urdhrin «Nderi i Kombit». Njëqind e gjashtëdhjetë vjet pas Dholanit, jetimi i Kuçit u shënua zyrtarisht si ai që ishte: kryekomandanti i kryengritjes së parë ku shqiptarët e dy besimeve i thanë perandorisë jo me një gojë.