Kuvendi i Mesaplikut

Në qershor të vitit 1847, në Mesaplik të Vlorës, përfaqësuesit e krahinave të Shqipërisë së Jugut, shumica fshatarë, lidhën besën kundër reformave të Tanzimatit: as ushtarë, as taksa të reja, as administratë e re osmane. Kuvendi ngriti një komitet me Zenel Gjolekën në krye dhe ndezi kryengritjen më të madhe të atyre viteve: brenda verës u morën Delvina e Berati dhe në Dholan u thye një ushtri osmane prej rreth pesë mijë vetash; që nga fundi i verës, pesëmbëdhjetë mijë ushtarë osmanë e shtypën, duke djegur fshatra e duke mbushur burgjet.

Pse ka rëndësi

• Kuvendi i Mesaplikut ishte besëlidhja që, sipas zakonit të kryengritjeve shqiptare të shekullit XIX, e shpalli qëllimin, ua ndau detyrat krahinave dhe zgjodhi prijësit para se të fliste pushka.
• Historiografia shqiptare e sheh si një nga aktet e para ku myslimanë e të krishterë u shpallën një trup i vetëm politik, tridhjetë e një vjet para Lidhjes së Prizrenit.
• Kryengritja që doli prej tij nxori mbi 15.000 luftëtarë vetëm në krahinat e Vlorës, të Gjirokastrës e të Beratit, dhe u shtyp me fshatra të djegura e me mbi një mijë luftëtarë të burgosur e të internuar.

Tanzimati zbret në jug

Në nëntor të vitit 1839 sulltan Abdylmexhidi shpalli Hatisherifin e Gylhanesë, programin e reformave të Tanzimatit: administratë e centralizuar sipas modelit evropian, aparat shtetëror për taksat në vend të iltizamit, dhe ushtri e rregullt me shërbim të detyrueshëm e të papaguar, që sipas Kristo Frashërit zgjaste shtatë deri në dhjetë vjet. Për fshatarin dhe malësorin e jugut reforma kishte tri fytyra të prekshme: nizamin që ia merrte djalin, xhelepin — taksën mbi bagëtinë — që i prekte kopenë, dhe nëpunësin e ri osman. Duke parashikuar qëndresën, Porta nuk e zbatoi reformën njëherësh: më 1843 në Kosovë, më 1844 në Gegëri, më 1845 në Toskëri, ku e shpalli me bujë në një ceremoni në Janinë. Pas kryengritjes së Dervish Carës në veri, radha i erdhi jugut.

Në sanxhakun e ri të Beratit, që përfshinte edhe Vlorën, Mallakastrën, Skraparin e Përmetin, reformën e zbatoi mytesarifi Hysen Pashë Vrioni, çifligari më i madh i atyre trevave, që sipas Frashërit i kishte terrorizuar fshatarët me shtypje të pamëshirshme. Vjershëtari i kohës Demir agë Vlonjati tregon se sapo afroheshin ekspeditat osmane, njerëzit iknin nga shtëpitë «sikur të kishte rënë murtaja». Qysh më 1846, në kuvendin e Picarit e të Progonatit, krerët e krahinave kishin lidhur një besëlidhje kundër reformave. Në Mesaplik ajo besë u bë program.

Kuvendi: një besë, tri refuzime

Kuvendi u mblodh në qershor të vitit 1847; studiuesi Zaho Golemi e jep datën 21 qershor. Tradita gojore e ka ruajtur vendin dhe shtrirjen e tij në tri vargje: «Mesaplik te rrapi i thatë, / Për një ditë e për një natë, / U mblodhë gjithë kazatë». Kazatë ishin njësitë administrative osmane: në Mesaplik nuk u mblodh një fshat a një fis, por një vend i tërë.

Sipas Historisë së Shqipërisë që botoi Akademia e Shkencave më 1984, kuvendi u shpreh kundër Tanzimatit dhe vendosi tri refuzime: krahinat nuk do të jepnin ushtarë, nuk do të paguanin taksat e reja dhe nuk do ta pranonin administratën e re osmane. Por ajo që e ka mbajtur gjallë Mesaplikun në historiografi nuk është refuzimi; është bashkimi. Kuvendi shpalli se shqiptarët, myslimanë e të krishterë, janë një e të pandarë, dhe kërkoi që jeta, nderi e pasuria e çdo shqiptari të garantoheshin pa dallim feje. Historiani Evarist Beqiri shkruan se në këtë kryengritje u shfaq për herë të parë edhe kërkesa për bashkimin e të gjitha trojeve shqiptare; besëlidhja që doli nga kuvendi, sipas Historisë së Shqipërisë, u quajt «Lidhja Kombëtare Shqiptare».

Lidhja ngriti një komitet për drejtimin politik e ushtarak dhe në krye të tij vuri Zenel Gjolekën nga Kuçi i Kurveleshit, ish-spahi, të njohur për trimërinë dhe përvojën e kryengritjeve të viteve '30. Ndër krerët kryesorë të lëvizjes ishte edhe Mahmud bej Vlora, i ati i Ismail Qemalit. Forcat u organizuan në dy grupime: ai i Veriut, me Rrapo Hekalin në krye, me vullnetarët e Vlorës, Myzeqesë, Mallakastrës e Tepelenës; ai i Jugut, nën Gjolekën, me ata të Kurveleshit, Bregdetit, Delvinës, Kardhiqit, Tepelenës dhe Çamërisë. Sipas studiuesit Bernard Zotaj, çdo grup krahinor numëronte pesëqind deri në gjashtëqind luftëtarë dhe çdo grupim deri në dy mijë; vetëm nga fshatrat e Kurveleshit, me rreth 15.000 banorë, dolën në luftë afërsisht 3.000 burra.

Vera e 1847-s: Delvina, Berati, Dholani

Shkëndija ra në Kurvelesh. Në korrik të vitit 1847, kur mbledhësit e xhelepit u shfaqën në fshatrat e malësisë, rreth pesëqind labë me Gjolekën në krye rrëmbyen armët, i dëbuan nëpunësit, zbritën nga malet, e morën Delvinën me sulm dhe pastaj rrethuan Gjirokastrën, qendrën e sanxhakut. Një ushtri prej tre mijë vetash që Porta dërgoi nga Thesalia nën Shahin bej Kosturin, në ndihmë të garnizonit të rrethuar, u thye që në përpjekjet e para në jug të Gjirokastrës.

Në veri të Labërisë kryengritja mori përmasa edhe më të mëdha. Në Mallakastër, nën udhëheqjen e Rrapo Hekalit, kryengritësit çliruan krahinën dhe Myzeqenë dhe, pas një beteje tri-ditore në Greshicë, thyen forcat qeveritare; zunë rob dy vëllezër të Hysen Pashës që i komandonin, Isuf beun dhe të vëllanë, dhe i ekzekutuan në Qafën e Sinjës. Pastaj rreth një mijë kryengritës e rrethuan Beratin dhe pas disa ditësh luftimesh e morën; garnizoni dhe feudalët vrionas u mbyllën në kala, dhe kryengritësit, pa artileri, u zmbrapsën nga zjarri i topave të saj.

Kulmi erdhi në fund të gushtit. Ndërsa Gjoleka, Hodo Nivica e Halim Çapari mbanin me rreth një mijë e pesëqind veta të rrethuar Gjirokastrën, një pjesë e kryengritësve labë e çamë — shtatëqind deri në tetëqind sipas Zotajt — u nis drejt Janinës. Më 28 gusht 1847, në fshatin Dholan jo larg Janinës, ata sulmuan natën në befasi dhe shpartalluan një ushtri prej rreth pesë mijë ushtarësh të rregullt që po shkonte në ndihmë të Gjirokastrës.

Shtypja: pesëmbëdhjetë mijë ushtarë dhe një kurth

Stambolli u përgjigj me forcë. Sulltani e shpalli Gjolekën dhe pasuesit e tij fermanli, dhe një ushtri prej rreth pesëmbëdhjetë mijë vetash u nis nga Manastiri drejt Beratit. Kur ajo iu afrua qytetit, garnizoni doli nga kalaja; mes dy zjarresh, kryengritësit e lëshuan Beratin dhe e vazhduan luftën me çeta të vogla. Gjoleka u detyrua të kthehej në Labëri. Ushtria osmane e anashkaloi grykën e Kuçit, ku e prisnin, dhe hyri në Labëri nga ana e vetë Mesaplikut, duke djegur Bolenën, Kuçin e Kallaratin. Në Palavli, në fushën e Delvinës, forcat e Gjolekës u thyen nga zjarri i dendur i ushtrisë osmane. Rrëfime të mëvonshme shtojnë edhe një kurth: serasqeri shpalli amnisti dhe i ftoi krerët në një takim, ku u kapën rreth tetëdhjetë e pesë prej tyre, mes tyre Hodo Nivica — në Zhulat sipas njërit rrëfim, poshtë Taroninës sipas një shkrimi përkujtimor për Nivicën.

Ndëshkimi qe kolektiv. Gjatë dimrit 1847–1848 ekspeditat ndëshkuese dogjën në Mallakastër fshatra si Greshica, Klosi e Fratari. Rrapo Hekali u kap bashkë me të vëllanë Hamitin, me Tahir Çaparin e me mbi një mijë luftëtarë të tjerë, që u burgosën e u internuan; Mahmud bej Vlora dhe kushërinjtë e tij u internuan në Konjë, Hodo Nivica në Adana. Rrapo Hekali vdiq në kazermën e Manastirit natën e 30–31 dhjetorit 1847 — versioni zyrtar osman foli për tifo, tradita gojore për helmim —, dhe në burg vdiq edhe i vëllai. Gjoleka, me një grup besnikësh, gjeti strehë në Greqi.

Ajo që mbetet e diskutueshme

Kujtesa kombëtare e ka bërë Mesaplikun simbol të pastër; dëshmitë janë më të ndërlikuara. Kristo Frashëri, në përmbledhjen e tij të vitit 1964, nuk e përmend kuvendin me emër dhe e vendos krijimin e komitetit të përbashkët pas fitoreve të para, me një përbërje kryesisht prej bejlerësh që i kundërshtonin reformat; Historia e Shqipërisë e Akademisë (1984) e vendos komitetin te Mesapliku, në një kuvend me shumicë dërrmuese fshatare. Frashëri shton se kryengritja ishte njëkohësisht luftë fshatarësh kundër nizamit e taksave dhe kundër çifligarëve të mëdhenj, gjë që u pa më qartë në fshatrat e Mallakastrës e të Myzeqesë. Brenda së njëjtës besë kishte, pra, dy interesa: bejlerë që mbronin privilegjet e vjetra dhe fshatarë që mbronin bukën e djemtë.

Gjoleka kërkoi edhe aleatë: bisedoi me kryeministrin grek Ioannis Kolettis, pa rezultat, sepse sipas Historisë së Shqipërisë Athina synonte ta vinte kryengritjen në shërbim të Megali Idesë. Beqiri përmend një dokument të ruajtur në bibliotekën e parlamentit grek: vendimin e një kuvendi të Labërisë të vitit 1847, të kryesuar edhe nga Mahmud bej Vlora, me 44 nënshkrime — pesë prej tyre ortodoksë — që i kërkonte mbretit grek mbështetje për kryengritjen në këmbim të një mbretërie greko-shqiptare. Kolettisi e përkrahu kërkesën; kolegët e tij dhe parlamenti nuk e pranuan statusin e veçantë që kërkonin shqiptarët. Dokumenti tregon se krerët e Mesaplikut kërkonin çdo rrugë për t'u shkëputur nga Stambolli.

Pas kryengritjes: falja dhe kufiri verior

Në vitet që pasuan, kur Porta kërkonte forcën ushtarake të shqiptarëve në krahun e vet, sulltani fali një varg krerësh të burgosur e të internuar, mes tyre edhe Zenel Gjolekën. Më 1852, kur Porta i shpalli luftë Malit të Zi dhe malazezët sulmuan Shkodrën, Gjoleka iu përgjigj thirrjes së po atij sulltani që e kishte shpallur fermanli dhe u ngjit në veri me labët e vet. Atje ra, në Qafën e Kërstiqit sipas këngës: njeriu që Mesapliku e kishte bërë prijës kundër sulltanit vdiq në kufirin verior, dhe kënga labe e kujton si kryetrimin që e dha jetën në skajin tjetër të atdheut.

Kujtesa dhe kuptimi

Kryengritja u shtyp, por kuvendi nuk u harrua, sepse populli e ruajti në mënyrën e vetme që kishte: në këngë. Vargjet që sjellin Historia e Shqipërisë dhe Zotaj thonë se Gjoleka «sos lëfton për vete, / por për gjithë vilajete», dhe se prijësi trim nuk luftonte «as për mua, as për ti, / po për gjithë Shqipëri». Sami Frashëri, një brez më vonë, vinte në dukje se kryengritja kishte kërkuar bashkimin e të gjitha trojeve shqiptare në një Shqipëri autonome. Për Kristo Frashërin, në atë lëvizje mund të dalloheshin, sado të zbehta, kërkesat paraprake të lëvizjes kombëtare shqiptare, dhe jehona e saj vazhdoi gjatë dekadave që pasuan.

Formula e Mesaplikut — shqiptarë përtej fesë, një besë për krahina të ndryshme — u rishfaq më e pjekur në Lidhjen e Prizrenit më 1878 dhe prej andej hyri në programin e Rilindjes Kombëtare. Vendi e ruajti peshën e vet: kronologjia e Golemit shënon një kuvend të dytë në Mesaplik në fillim të nëntorit 1908, të thirrur nga Ismail Qemali, biri i njërit prej krerëve të 1847-s. Sot Mesapliku është fshat i njësisë administrative Brataj, në bashkinë e Selenicës. Rrapi i thatë i këngës mbeti një nga vendtakimet e hershme të një ideje që do të kërkonte edhe gjashtëdhjetë e pesë vjet për t'u bërë shtet, në Vlorën e 28 Nëntorit 1912.