Bajroni në Shqipëri, 1809: udhëtimi që e futi vendin në letërsinë romantike evropiane

Në vjeshtën e vitit 1809, një lord anglez njëzet-e-një-vjeçar zbriti nga bregu i Prevesës dhe u nis, për nëntë ditë me kalë nëpër malet e Epirit, drejt Tepelenës — oborrit të Ali Pashë Tepelenës. Xhorxh Gordon Bajron nuk erdhi si diplomat, tregtar apo pushtues; erdhi si udhëtar kureshtar, në kohën kur Evropa perëndimore nuk dinte pothuaj asgjë për këtë cep të Ballkanit osman. Doli që andej me tri gjëra që do ta ndiqnin gjithë jetën: një kostum shqiptar, disa vargje që do ta bënin të famshëm, dhe imazhin e një populli që, për herë të parë prej Skënderbeut, hyri në imagjinatën letrare të Evropës. Historia e këtij udhëtimi është një tezë e vetme e këtij muzeu e kthyer përmbys: jo se si shqiptarët e panë veten, por si bota i pa ata — dhe se sa e rrallë, në atë epokë, ishte të kishe dikë që të tregonte.

Udhëtimi: nga Prevesa te Tepelena

Bajroni udhëtonte me shokun e tij të Kembrixhit, Xhon Kam Hobhauzin (John Cam Hobhouse), i cili mbajti ditarin e hollësishëm që u botua më 1813 si «A Journey through Albania and Other Provinces of Turkey» — një nga rrëfimet e para të drejtpërdrejta perëndimore për jetën shqiptare të kohës. Të dy të rinjtë kishin ikur nga Anglia për një «grand tour» jashtë shtigjeve të zakonshme; lufta napoleonike i kishte mbyllur Italinë e Francën, dhe kështu ata zgjodhën Lindjen. Në oborrin e Ali Pashës, sunduesit shqiptar që zotëronte de facto një shtet brenda Perandorisë Osmane, ata arritën më tetor 1809. «Në nëntë ditë arrita në Tepelenë», i shkroi Bajroni së ëmës, Katrin Gordon Bajron, në letrën e datës 12 nëntor 1809 nga Preveza — dokumenti më i pasur që na ka mbetur nga takimi.

Oborri i Ali Pashës

Ali Pasha ishte rreth shtatëdhjetë vjeç, në kulmin e pushtetit të vet; Bajroni, njëzet-e-një. Pritja e la mbresë të thellë të riun anglez. «Ai më priti në këmbë — një kompliment i jashtëzakonshëm nga një mysliman», shkroi Bajroni, dhe e uli të riun «në të djathtë të tij», duke e trajtuar «si fëmijë, duke i dërguar bajame dhe sherbet të sheqerosur». Pasha i shqyrtoi tiparet e mysafirit dhe i tha «se ishte i sigurt që isha njeri me prejardhje fisnike, sepse kisha veshë të vegjël, flokë kaçurrelë dhe duar të vogla e të bardha». Bajroni qëndroi tri ditë. Nga ky takim — një bisedë mes një princi-kaçak shqiptar në perëndim të jetës dhe një poeti anglez në agim të saj — do të lindte një nga portretet më të njohura letrare të Lindjes osmane para publikut perëndimor.

«Land of Albania! where Iskander rose»

Udhëtimi u shndërrua në poezi. Nga këto muaj lindi Kënga e Dytë e «Childe Harold's Pilgrimage», poema që, kur u botua më 1812, e bëri Bajronin të famshëm brenda një nate. Strofa e tridhjetë-e-tetë hapet me një thirrje që çdo shqiptar do ta njohë menjëherë: «Land of Albania! where Iskander rose, / Theme of the young, and beacon of the wise… / Land of Albania! let me bend mine eyes / On thee, thou rugged Nurse of savage men!» — «Tokë e Shqipërisë! ku u ngrit Iskanderi, temë e të rinjve dhe fener i të urtëve… Tokë e Shqipërisë! le t'i ul sytë mbi ty, o dado e ashpër burrash të egër». Fjala e parë me të cilën Bajroni e emërton vendin te bota është emri i Skënderbeut — «Iskander» — dëshmi se, edhe pas tre shekujsh e gjysmë heshtjeje shtetërore, kujtesa e Kastriotit mbetej shenja dalluese me të cilën Shqipëria hynte në letërsinë evropiane. Më tej në Këngë, Bajroni këndon «shkëmbinjtë e errët të Sulit» — kujtimin e freskët të Suliotëve që sapo i kishin rezistuar për vite Ali Pashës — dhe fut një «këngë lufte» arnaute, ku ushtarët shqiptarë ngrenë zërin «Tambourgi! Tambourgi!». Për një brez të tërë lexuesish romantikë, Shqipëria u bë, falë këtyre vargjeve, një tokë e vërtetë në hartën e imagjinatës.

Kostumi që u bë ikonë

Në Janinë, Bajroni bleu një veshje të plotë shqiptare, dhe mbresa e saj nuk e la kurrë. «Shqiptarët, me veshjet e tyre (më madhështoret në botë, të përbëra nga një fustanellë e gjatë e bardhë, mantel të punuar me ar, xhaketë e jelek prej kadifeje të kuqe të qëndisur me ar, pistoleta e kama me argjend)» — kështu ua përshkroi ai së ëmës pamjen e burrave në oborrin e pashës. Disa vjet më vonë, më 1813, piktori Thomas Phillips e portretizoi Bajronin pikërisht me këtë kostum — «Bajroni me veshje shqiptare» — dhe piktura u bë një nga imazhet më të riprodhuara të gjithë epokës romantike. Ironia historike është e thellë: fytyra që Evropa e njeh më së miri si të poetit të saj kombëtar anglez është, në të vërtetë, një fytyrë e mbështjellë me fustanellën dhe qëndismën e artizanëve shqiptarë. Veshja që në atdheun e vet mbahej pa u vënë re, si gjë e përditshme, u bë në Londër shenjë e së jashtëzakonshmes.

Besa e ushtarëve arnautë

Ajo që Bajronin e mahniti më shumë se pallatet apo veshjet ishin njerëzit. «Shqiptarët vlerësohen si trupat më të mira në shërbimin turk», shkroi ai, dhe në udhëtim «kurrë s'kam gjetur ushtarë kaq të durueshëm». Dy shqiptarë hynë në shërbimin e tij dhe do t'i mbeteshin besnikë përtej çdo detyrimi: Basili (Basilius), një i krishterë i moshës së mesme që vetë Ali Pasha e ngarkoi ta shoqëronte anglezin, dhe Dervish Tahiri, një mysliman rreth moshës së Bajronit, nga një grup arnautësh që e përcollën nëpër pyjet e Akarnanisë. Prova e besnikërisë së tyre erdhi më 1810, kur Bajroni, tashmë vetëm pasi Hobhauzi ishte kthyer në Angli, u sëmur rëndë me ethe në More. Sipas biografëve të tij të hershëm, dy shqiptarët i shpëtuan jetën duke kërcënuar mjekun se do t'ia prisnin fytin po të mos e shëronte brenda një afati të caktuar. Bajroni i quajti «besnikë në rrezik dhe të palodhur në shërbim». Ajo që anglezi e përshkroi si karakter, kultura shqiptare e njeh me një emër: besa — fjala e dhënë që mbahet edhe kur asnjë ligj s'e detyron.

Kufijtë e imazhit

Rëndësia e vërtetë e udhëtimit të Bajronit nuk qëndron te vetë poeti, por te çka rrëfen ai për pozitën e shqiptarëve në atë epokë. Në fillim të shekullit XIX, bota shqiptare ishte një rrjet pa shtet të vetin — pa akademi, pa shtyp, pa ambasada që ta paraqisnin veten para Evropës. Ajo mbahej e lidhur nga gjuha, besa, tradita gojore dhe kujtesa e Skënderbeut, por s'kishte zë institucional në kancelaritë perëndimore. Prandaj, në atë çast, imazhi i saj para botës varej gati tërësisht nga sytë e të huajve që rastësisht kalonin andej. Bajroni ishte, në një kuptim, zëdhënësi i pavullnetshëm i një kombi që s'mund të fliste ende për vete. Ai e bëri Shqipërinë «temë të të rinjve» — por edhe «dado të ashpër burrash të egër»: vështrimi i tij mbeti ai i një romantiku perëndimor, që admironte ekzotiken po aq sa dinjitetin. Evropa do ta harronte shpejt Shqipërinë e Bajronit; brenda dekadash, të njëjtët lexues do ta rreshtonin atë tokë nën «çështjen lindore» dhe pastaj nën heshtje. Por për një brez, falë një udhëtimi njëzet-e-një-vjeçari, populli që kurrë s'ishte lejuar të ngrihej si komb pati të paktën një poet që i ktheu emrin — Skënderbeun — në fjalën e parë me të cilën e paraqiti para botës.

KORNIZIM/PASIGURI (shënuar hapur): kjo ekspozitë e paraqit Bajronin si dëshmitar, jo si autoritet. Vështrimi i tij ishte i një të huaji romantik: ai i përziente lirshëm kufijtë mes «Shqipërisë» dhe «Greqisë», idealizonte një sundimtar të dhunshëm si Ali Pasha, dhe togfjalëshi «burra të egër» («savage men») mbetet një klishe orientaliste e kohës së tij, që këtu citohet ndershmërisht, jo si lëvdatë. Emrat e shërbëtorëve të tij shqiptarë shkruhen ndryshe nga burim në burim (Basili/Basilius, Dervish/Dervish Tahiri), dhe anekdota e shpëtimit gjatë etheve na vjen përmes biografëve të tij të hershëm (Moore, Galt), jo nga një dokument i pavarur. Vlera e dëshmisë së Bajronit s'është saktësia etnografike, por fakti i rrallë që, në fillim të shekullit XIX, dikush e pa dhe e shkroi këtë botë fare — dhe se ç'ai zgjodhi të shihte.