Pashallëku i Beratit: shteti shqiptar që e gllabëroi Janina (1774–1809)

Mes pashallëkut të Shkodrës në veri dhe atij të Janinës në jug, në gjysmën e dytë të shekullit XVIII u ngrit një pushtet i tretë shqiptar brenda Perandorisë Osmane: pashallëku i Beratit. I themeluar rreth vitit 1774 nga Ahmet Kurt Pasha dhe i qeverisur më pas nga Ibrahim Pasha, ai sundoi zemrën e Shqipërisë së mesme për afër tri breza — derisa u gllabërua jo nga Stambolli, por nga një pasha tjetër shqiptar, Ali Pashë Tepelena. Historia e tij është, në miniaturë, historia e vetë rrjetit shqiptar: një pushtet që preku pragun e shtetit, por që nuk mundi ta mbante veten të bashkuar.

Një shtet brenda shtetit

Pashallëqet e mëdha shqiptare të fundit të shekullit XVIII nuk lindën nga një kryengritje kombëtare, por nga zbrazëtia që la pas dobësimi i pushtetit qendror osman. Ndërsa Stambolli humbte kontrollin mbi krahinat, fuqinë e vërtetë e morën ajanët — parët vendorë që mblidhnin taksat, komandonin ushtritë e tyre dhe qeverisnin de facto si zotër të pavarur, formalisht në emër të Sulltanit. Në Shqipërinë e mesme, ky pushtet u përqendrua te Ahmet Kurt Pasha, i cili rreth vitit 1774 ngriti qendrën e vet në Berat.

Vetë ngjitja e tij tregon shumë për natyrën e rrjetit shqiptar të kohës: Ahmet Kurt Pasha nuk u ngrit kundër Perandorisë, por në marrëveshje me të, duke bashkëpunuar me Portën e Lartë kundër një pashai tjetër shqiptar — Mehmet Pashë Bushatit të Shkodrës. Pushteti shqiptar i asaj epoke shpesh forcohej duke luftuar pushtetin shqiptar fqinj, dhe Stambolli e ushqente me kënaqësi këtë ndarje.

Kufijtë e një pushteti

Deri nga viti 1787 pashallëku i Beratit shtrihej mbi pjesën më të madhe të Shqipërisë së mesme, i kufizuar në veri nga pashallëku i Shkodrës i Bushatllinjve dhe në jug nga pashallëku i Janinës. Qendra e tij ishte kalaja e Beratit mbi Osum — një qytezë e fortifikuar që mbante nën vete një nga banesat më të vjetra pa ndërprerje të Ballkanit. Ishte një territor bujqësor i pasur, me Myzeqenë pjellore dhe me rrugët tregtare që lidhnin bregdetin me brendësinë, çka i jepte pashait të ardhura të mjaftueshme për të mbajtur një oborr e një ushtri të vetën.

Ibrahim Pasha dhe hija e Janinës

Pas vdekjes së Ahmet Kurt Pashës rreth vitit 1787, drejtimin e mori Ibrahim Pasha, i cili do ta qeveriste Beratin deri më 1809. Trashëgimia e tij ra pikërisht në kohën kur në jug po ngrihej figura më e frikshme e periudhës: Ali Pashë Tepelena, i cili nga Janina po ndërtonte një perandori personale që shtrihej thellë në Greqinë e sotme. Sipas gjenealogjive të përcjella nga bashkëkohësit, dy shtëpitë ishin edhe të lidhura me gjak — një afëri që e bëri edhe më të hidhur atë që do të ndodhte.

Ali Pasha e shihte Beratin si pengesën e fundit mes tij dhe kontrollit të plotë mbi Shqipërinë jugore. Pasi bisedimet dështuan dhe përleshjet u shtuan, ai zgjodhi mjetin klasik të pushtetit ballkanik: aleancën martesore.

Martesa, helmi dhe fundi

Për të siguruar paqen, Ibrahim Pasha ia dha të bijën për grua Myftarit (Muhtar), djalit të madh të Ali Pashës, me territoret e kontestuara si pajë. Por martesa qe vetëm një ndalesë. Sipas kronikave të kohës — të përcjella mes të tjerash nga konsulli francez Pukëvili, dëshmitar i drejtpërdrejtë i oborrit të Janinës — Ali Pasha orkestroi vrasjen me helm të vëllait të Ibrahimit, Seferit, dhe vazhdoi ta gërryente pushtetin e Beratit copë-copë. Më 1808 ai e mundi ushtarakisht Ibrahim Pashën, dhe një vit më pas, në 1809, pashallëku i Beratit u shua përfundimisht, i përthithur brenda atij të Janinës.

Kështu, pashallëku i tretë shqiptar nuk u rrëzua nga Sulltani që e toleronte, por nga fqinji i tij shqiptar që e lakmonte.

Leximi: rrjeti që gllabëroi vetveten

Tri pashallëqet — Shkodra e Bushatllinjve, Berati i Ahmet Kurt Pashës dhe Janina e Ali Pashës — ishin, secili në mënyrën e vet, shtete shqiptare në embrion: me kufij, ushtri, oborr, diplomaci e monedhë të ardhurash, një shekull të tërë para se Shqipëria të shpallej shtet më 1912. Prova se aftësia shqiptare për të ndërtuar shtet nuk mungoi kurrë; ajo që mungoi ishte bashkimi.

Fati i Beratit e tregon këtë me qartësi mizore. Pushteti shqiptar u ngrit duke luftuar pushtetin shqiptar — Kurt Pasha kundër Bushatit, Ali Pasha kundër Ibrahimit — ndërsa Stambolli qëndronte më lart si arbitri që fitonte sa herë që parët e vet përleshnin njëri-tjetrin. Ky nuk është një lexim viktimizmi: pashallarët nuk qenë kurrë të pafuqishëm. Është një lexim i ftohtë i një rrjeti që kishte fuqinë, por jo kohezionin — dhe që për këtë arsye u nda, u konsumua dhe u përpi nga brenda, para se historia t’i jepte një rast të dytë Rilindjes.