Dielli: gazeta e diasporës shqiptare që lindi më 1909

Dielli — gazeta shqiptaro-amerikane e Bostonit — doli për herë të parë më 15 shkurt 1909, si organ i shoqërisë atdhetare Besa-Besën. E themeloi Fan Noli; pak muaj më vonë timonin e mori Faik Konica. Kur më 1912 shoqëritë shqiptare të Amerikës u bashkuan në Vatra, Dielli u bë organi i saj zyrtar — dhe mbeti ndër gazetat më jetëgjata në gjithë historinë e shtypit shqiptar.

Besa-Besën dhe lindja e një gazete (1909)

Në fillim të shekullit të njëzetë, kolonia shqiptare e Masaçusetsit ishte një grumbull punëtorësh e mërgimtarësh që kërkonin njëri-tjetrin nëpër fabrikat dhe kafenetë e Bostonit. Prej tyre lindi shoqëria Besa-Besën, dhe prej shoqërisë lindi nevoja për një zë të shkruar. Numri i parë i Diellit u shtyp më 15 shkurt 1909 në Boston, si — sipas vetëpërkufizimit — «gazetë politike-atdhetare e shoqërisë Besa-Besën». Themeluesi ishte Fan Noli, i sapoardhur nga Egjipti, ndërsa administrimin e mori George Konda. Në një kohë kur atdheu ishte ende provincë e Perandorisë Osmane dhe shkolla shqipe ndalohej, një gazetë e tërë në gjuhën amtare — e shtypur përtej oqeanit — ishte akt politik në vetvete.

Konica, Noli dhe zëri letrar

Në vjeshtë të vitit 1909 mbërriti në Boston Faik Konica, i cili mori drejtimin e Diellit si kryeredaktor. Konica solli me vete disiplinën e prozës që kishte ushtruar te revista Albania e Brukselit dhe gjuhën therëse që do të bëhej markë e tij; Noli i shtoi peshën politike e organizative. Të dy — bashkëpunëtorë e ndonjëherë rivalë — e kthyen gazetën në laborator të shqipes së shkruar moderne, në një çast kur Kongresi i Manastirit (1908) sapo kishte njësuar alfabetin. Ndër vite, radha e kryeredaktorëve do të mblidhte emrat më të mëdhenj të mërgatës: Kristo Floqi, Kristo Dako, Kostë Çekrezi, Bahri Omari e më vonë Arshi Pipa — një breshëri intelektualësh që kaluan nëpër faqet e së njëjtës gazetë.

Organi i Vatrës dhe lufta për shtetin

Më 28 prill 1912, Besa-Besën dhe shoqëri të tjera shqiptaro-amerikane u shkrinë në Vatra, Federatën Panshqiptare të Amerikës, dhe Dielli u bë organi zyrtar i saj, me Kristo Kirkën administrator. Që andej, gazeta u shndërrua në zërin e shtypur të një lëvizjeje: nëpër kolonat e saj mërgata ndoqi shpalljen e pavarësisë nga Ismail Qemali në Vlorë, mblodhi ndihma për çështjen kombëtare dhe u bëri thirrje fuqive të mëdha të mos e copëtonin Shqipërinë në tryezat e paqes. Kur Vatra dhe zëri i saj mbronin kufijtë e një shteti të porsalindur, e bënin me shkronja shtypi — jo me armë.

Dielli si nyjë e rrjetit shqiptar

Historia e Diellit tregon një ligj të thjeshtë të rrjetit shqiptar: kombi u mendua shpesh më parë në mërgim se në atdhe. Bostoni ishte larg Vlorës e Manastirit, por lidhej me to nëpërmjet gjuhës — kodit që i mbante shqiptarët një popull, edhe kur i ndante oqeani. Gazeta ishte fill i këtij rrjeti: bartte te Komiteti i Kosovës e te kolonitë e tjera lajmin, poezinë, polemikën; i jepte diasporës ndjesinë se, edhe pa shtet, ekzistonte një komb që lexonte e shkruante në të njëjtën gjuhë. Ndaj Dielli s'ishte thjesht gazetë e një qyteti amerikan — ishte një prej vatrave ku u mbajt gjallë ideja kombëtare.

Nga Bostoni në Bronks: një shekull shtypi

Gjatë njëqind vjetësh, gazeta kaloi ngritje e rënie bashkë me vetë Vatrën. Vitet 1990–1994 e tronditën me ndërrime të shpeshta drejtimi; në dhjetor 2006 botimi u ndërpre për shkak të mosmarrëveshjeve mes redaksisë dhe këshillit të Vatrës. Por Dielli u ringjall më 2011 dhe vazhdon edhe sot, tashmë nga Bronksi i Nju-Jorkut, i botuar shqip e anglisht dhe i pranishëm në rrjet te gazetadielli.com. Me mbi një shekull jetë, mbetet një prej gazetave më jetëgjata në të gjithë historinë e shtypit shqiptar — dëshmi se një gazetë e nisur nga një pjesë punëtorësh mërgimtarë mund të mbijetojë më gjatë se shumë institucione të vetë atdheut.