Iliria nën Romën: provincat e perandorisë

Kur mbreti Gent u dorëzua para legjioneve të Lucius Anicius Gallus, në murin e Skodrës, në vitin 168 para erës sonë, nuk ra vetëm një dinasti. Ra pavarësia politike e një bote të tërë. E megjithatë populli nuk ra. Kjo është historia paradoksale e Ilirisë romake: fundi i shtetit ilir dhe, njëkohësisht, gjysmëmijëvjeçari gjatë të cilit ilirët mbijetuan brenda perandorisë më të madhe që ka njohur Mesdheu — duke i dhënë asaj, në fund, edhe perandorët.

Pse ka rëndësi

• Pas dorëzimit të mbretit Gent para legjioneve të Lucius Anicius Gallus në Skodër më 168 p.e.s., Senati romak e ndau mbretërinë e mposhtur më 167 p.e.s. në tri pjesë, me qendra administrative të veçanta dhe me lirim taksash për qytetet që i kishin qëndruar besnike Romës.
• Më 27 p.e.s. perandori Augustus e organizoi zyrtarisht Ilirikun si provincë, nga lumi Drilon në jug deri në Istri e lumin Sava në veri; pas kryengritjes panonike-dalmate (6–9 e.s.), më vitin 10 ai u nda në Panoni dhe Dalmaci, me kryeqendër Salonën.
• Trojet që sot i quajmë shqiptare nuk ranë nën një emër të vetëm administrativ: veriu me Skodrën e Lisin hyri në Dalmaci, jugu me Apoloninë e Dyrrahun në provincën e Maqedonisë, kurse Dardania në sistemin mezian e më vonë dardan.

Tri pjesë mbi gërmadhat e një mbretërie

Roma nuk e improvizoi pushtimin. Ai erdhi në fund të një vargu të gjatë luftërash iliro-romake që nisën më 229 p.e.s. me konfliktin kundër mbretëreshës Teutë dhe u mbyllën me Gentin. Më 167 p.e.s., Senati romak e ndau mbretërinë e mposhtur në tri pjesë (në latinisht partes), me qendra administrative të veçanta dhe me lirim taksash për qytetet që i kishin qëndruar besnike Romës gjatë luftës. Ishte taktika klasike romake: ndaje, shpërble të bindurit, ndëshko kryeneçët.

Ky organizim i parë nuk ishte ende provincë në kuptimin e mëvonshëm. Vetë emri Illyricum, si njësi e qeverisur drejtpërdrejt nga Roma, mori formë gradualisht gjatë shekullit të fundit para erës sonë, ndërsa legjionet shtypnin kryengritjet e fiseve dalmate dhe panonike në veri. Më 27 p.e.s., perandori Augustus e organizoi zyrtarisht Ilirikun si provincë, që shtrihej nga lumi Drilon (Drini i sotëm) në jug deri në Istri e lumin Sava në veri. Pas kryengritjes së madhe panonike-dalmate (6–9 të erës sonë), më 10 të e.s., Iliriku u nda në dy provinca: Panoninë dhe Dalmacinë, me kryeqendër Salonën, pranë Splitit të sotëm.

Gjeografia e re: Dalmaci, Maqedoni, Epir i Ri

Trojet që sot i quajmë shqiptare nuk ranë nën një emër të vetëm administrativ — dhe kjo është një hollësi që harrohet shpesh. Veriu i sotëm shqiptar, me Skodrën dhe Lisin, u përfshi në provincën e gjerë të Dalmacisë, emri i së cilës rrjedh nga fisi ilir i dalmatëve. Jugu, me Apoloninë, Dyrrahun (Durrësin) dhe luginën e Shkumbinit, ra në varësi të provincës së Maqedonisë, të krijuar pas shtypjes së mbretërisë maqedone më 146 p.e.s. Ndërkohë krahina e Dardanisë, në Kosovën e sotme dhe rrethina, u bashkua me sistemin provincial mezian e më vonë dardan.

Kjo copëtim administrativ nuk pasqyronte ndarje etnike: ishte thjesht logjika romake e qeverisjes, që e priste hapësirën ilire sipas rrugëve, maleve dhe besnikërive ushtarake, jo sipas popullit. Populli mbetej i njëjtë nën emra të ndryshëm latinë.

Via Egnatia: damari që e lidhi botën

Asgjë nuk e ndryshoi më shumë jetën e përditshme ilire sesa një rrugë. Rreth vitit 130 p.e.s., Roma ndërtoi Via Egnatia-n, e quajtur sipas prokonsullit Gnaeus Egnatius. Ajo nisej me dy degë — njëra nga Dyrrahu, tjetra nga Apolonia — që bashkoheshin në luginën e Shkumbinit, kalonin pranë liqenit të Ohrit dhe shkonin nëpër Selanik gjer në Bizant. Ishte vazhdimi lindor i Via Appia-s: ura tokësore mes Romës dhe Lindjes.

Për qytetet bregdetare ilire kjo ishte fat dhe mallkim njëkohësisht. Dyrrahu u bë një nga portet më të begata të Adriatikut, vendkalimi i ushtrive, tregtarëve dhe perandorëve. Por po kjo rrugë i bëri trojet ilire fushëbetejë të përhershme: gjatë luftës civile mes Cezarit dhe Pompeut, më 48 p.e.s., legjionet u përleshën pikërisht para mureve të Dyrrahut.

Romanizimi i pjesshëm — dhe kufiri i tij

A u bënë ilirët romakë? Përgjigjja, e ndershme, është: vetëm pjesërisht. Qytetet bregdetare e veriore u latinizuan thellë — Skodra, Lisi, Dyrrahu u bënë kolonia e municipia me institucione romake. Por studimet gjuhësore tregojnë se latinishtja nuk e zëvendësoi kurrë të folmen vendëse në thellësi të trevës. Ishte një vijë e padukshme — që dijetarët e quajnë "vija Jireček" — që ndante ndikimin latin në veri nga ai grek në jug, dhe pikërisht në këtë zonë kontakti, midis dy botëve, mbijetoi e folura paraardhëse e shqipes.

Konica do të kishte buzëqeshur me ironi para atyre që e mbajnë romanizimin ose si turp ose si lavdi. As njëra, as tjetra. Ilirët morën nga Roma rrugët, ligjin, alfabetin që një ditë do ta bënin të tyrin, fjalë që ende i themi — por ruajtën gjuhën, fiset dhe mënyrën e tyre të organizimit shoqëror, atë sistem fisnor që do ta gjenim ende gjallë mes maleve shqiptare nëntëmbëdhjetë shekuj më vonë. Të nënshtruar politikisht, jo të tretur kulturalisht.

Reformat e Dioklecianit dhe emrat e fundit

Kthesa e madhe erdhi me Dioklecianin — vetë ilir nga Dalmacia — i cili nga fundi i shekullit III e riorganizoi tërësisht perandorinë. Nga copa e Maqedonisë përgjatë Adriatikut u krijua provinca e re e Epirit të Ri (Epirus Nova), që përkonte përafërsisht me Ilirinë jugore dhe përfshinte Dyrrahun e Apoloninë. Nga këndi juglindor i Dalmacisë lindi Prevalitana, që mbulonte Malin e Zi të sotëm, veriun shqiptar e jugperëndimin serb, me qendër Skodrën.

Mbi të gjitha qëndronte një strukturë madhështore: Prefektura e Ilirikut, një nga njësitë më të mëdha administrative të perandorisë së vonë, që përfshinte dioqezat e Maqedonisë e të Dakisë. Emri "Ilirik" tashmë nuk shënonte një popull të mposhtur, por zemrën ushtarake e administrative të botës romake. Dhe nga kjo zemër do të dilte radha e jashtëzakonshme e perandorëve ilirë — burra që e ringritën Romën pikërisht kur ajo po shembej.

Kështu mbyllet, dhe njëkohësisht nis, kjo histori: trojet ilire hynë në perandori si plaçkë lufte dhe dolën prej saj, pesë shekuj më vonë, si djepi i sundimtarëve të saj. Roma i pushtoi ilirët; ilirët, në fund, i dhanë Romës perandorët.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, zërat "Illyria" dhe "Illyricum"
• John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992)
• Encyclopædia Britannica / scholarship mbi Via Egnatia dhe provincat romake (Dalmacia, Epirus Nova, Praevalitana)
• Titus Livius, Ab Urbe Condita, libri XLIV–XLV (rënia e Gentit dhe ndarja e Ilirisë në tri pjesë, 167 p.e.s.)

— Redaksia ZHURMA