Agroni dhe Teuta: fuqia detare ilire

Në çerekun e tretë të shekullit III para erës sonë, deti Adriatik kishte një zonjë, dhe ajo fliste ilirisht. Nën dy sundimtarë të një dinastie të vetme — mbretit Agron dhe gruas së tij Teutë — fisi i ardianëve e ngriti shtetin ilir në majën e fuqisë së vet detare, derisa kjo fuqi u ndesh, e para ndër fuqitë ballkanike, me ambicien e re që po ngjitej nga perëndimi: Roma. Kjo është historia e një mbretërie që e bëri detin rrugën e vet, dhe e një perandorie që për ta ndëshkuar atë mësoi, për herë të parë, të kalonte ujërat e veta.

Agroni dhe lulëzimi i ardianëve

Agroni sundoi mbi mbretërinë ilire të ardianëve afërsisht nga viti 250 deri më 231 para erës sonë, me qendër në brigjet e Adriatikut jugor. Ai trashëgoi e zgjeroi një traditë të hershme shtetformuese ilire — atë që e kishin nisur mbretër si Bardhyli një shekull më parë — por e ktheu peshën e shtetit nga toka drejt detit. Flota e tij u bë instrumenti kryesor i pushtetit: anijet e shpejta e të lehta që grekët i quanin lembi, të afta për sulm e tërheqje të rrufeshme përgjatë gjirit dhe ishujve.

Nën Agronin ardianët shtrinë sundimin mbi qytete e ishuj të rëndësishëm — Korkyra (Korfuzi), Epidamni (Durrësi i sotëm) dhe Farosi ranë nën ndikimin ilir. Historianët antikë e quajnë mbretërinë e tij më të fuqishmen që kishte njohur deri atëherë bota ilire. Agroni nuk ishte mbret i mbyllur në kufijtë e vet: ai vepronte si lojtar në politikën e madhe të Mesdheut lindor.

Fitorja e Medionit

Provën më të madhe Agroni e dha rreth vitit 231 para erës sonë. Demetri II i Maqedonisë, i ngushtuar nga Lidhja Etolike, kërkoi ndihmën e mbretit ilir. Agroni dërgoi një forcë që, sipas dëshmisë së historianit Polib, përbëhej nga njëqind lembi dhe pesë mijë luftëtarë — flota më e madhe që kishte armatosur ndonjëherë një mbret ilir. Ata zbarkuan pranë Medionit në Akarnani, ku etolianët mbanin nën rrethim qytetin.

Beteja e Medionit përfundoi me disfatën e plotë të Lidhjes Etolike, e cila deri atëherë kishte qenë ndër fuqitë më ushtarake të Greqisë. Lajmi i fitores e mbushi Agronin me një gëzim aq të madh, shkruan tradita antike, sa festimet i kushtuan jetën — ai vdiq menjëherë pas triumfit, ndoshta nga pleuriti. Kështu, në majën e fuqisë së vet, mbretëria ardiane mbeti pa mbret.

Teuta merr frenat

Trashëgimtar zyrtar u shpall Pini, djali i Agronit nga gruaja e parë Triteuta; por ai ishte ende fëmijë, dhe qeverisja ra në duart e gruas së dytë të Agronit — Teutës, mbretëreshës që sfidoi Romën. Si mbretëreshë-rregjente, ajo nuk e ndryshoi kursin e të shoqit: e vazhdoi politikën e zgjerimit detar dhe nuk e frenoi veprimtarinë e anijeve ilire në Adriatik e Jon.

Kjo veprimtari — që burimet romake e cilësojnë "pirateri", por që për ilirët ishte njëkohësisht ekonomi detare, luftë e rregullt dhe shtrirje pushteti — filloi të prekte tregtarët italikë. Ankesat e tyre u shtuan derisa Senati romak u detyrua të reagonte. Dhe pikërisht këtu, në takimin mes Teutës dhe të dërguarve të Romës, fati i botës ilire mori kthesën fatale.

Përballja me Romën

Senati dërgoi dy ambasadorë, vëllezërit Koruncan (Gaius dhe Lucius Coruncanius), për t'i kërkuar mbretëreshës t'u jepte fund sulmeve detare. Teuta i priti me përbuzje. Sipas Polibit, ajo u përgjigj se sulmet ishin vepër e individëve privatë dhe se sundimtarja ilire nuk e kishte zakon të ndërhynte në fitimet private të nënshtetasve të saj — një doktrinë e huaj dhe e papranueshme për mendjen ligjore romake. Kur njëri prej të dërguarve iu përgjigj me ashpërsi, ai u vra gjatë kthimit, me sa duket me urdhër të mbretëreshës. Vrasja e një ambasadori ishte casus belli i përkryer.

Më 229 para erës sonë Roma kaloi për herë të parë Adriatikun me ushtri — afërsisht njëzet mijë këmbësorë dhe dy qind anije. Ishte hapi i parë i Romës drejt Ballkanit, fillimi i luftërave iliro-romake që do të zgjasnin më shumë se gjysmë shekulli. Mbrojtja ilire u thye shpejt, edhe ngaqë Demetri i Farosit, guvernatori i Korkyrës, kaloi në anën e romakëve thuajse menjëherë — tradhtia e parë e madhe që do të kushtonte shtrenjtë.

Paqja që theu mbretërinë

Më 228 para erës sonë Teuta u detyrua të pranonte një paqe poshtëruese. Mbretëria ardiane u copëtua dhe u dobësua; ilirëve iu ndalua të lundronin në jug të Lisit (Lezhës së sotme) me më shumë se dy anije njëherësh — një kusht i menduar posaçërisht për t'i prerë krahët fuqisë detare që kishte qenë vetë shpirti i shtetit të Agronit. Mbretëresha që kishte sfiduar Romën u tërhoq nga skena; pushteti detar ilir nuk u rimëkëmb më kurrë në atë shkallë.

Megjithatë, do të ishte gabim ta lexonim këtë vetëm si rënie. Agroni dhe Teuta dëshmuan se ilirët — paraardhësit e shqiptarëve — kishin ndërtuar një shtet të aftë të peshohej në politikën e madhe të Mesdheut, të mundte etolianët në fushë beteje dhe ta detyronte Romën të dilte për herë të parë jashtë gadishullit italik. Konica do të na kujtonte se popujt nuk maten me fitoret e tyre të fundit, por me lartësinë nga e cila ranë. Mbretëria detare e ardianëve, e mposhtur nga një fuqi që do të bëhej zonjë e botës, mbetet dëshmi se në brigjet tona të Adriatikut, shumë para se të shkruhej fjala "shqiptar", njerëzit tanë dinin të ndërtonin flota, shtete dhe mbretëresha.

Burimet:

• Polibi, Historitë, libri II (rrëfimi për Agronin, Medionin, Teutën dhe Luftën e Parë Iliro-Romake).
• Encyclopædia Britannica, zërat "Teuta" dhe "Illyria / Illyrians".
• N. G. L. Hammond, "The Illyrian Atintani, the Epirotic Atintanes and the Roman Protectorate", Journal of Roman Studies.
• John Wilkes, The Illyrians (Oxford: Blackwell, 1992), kapitulli mbi mbretërinë ardiane dhe luftërat me Romën.

— Redaksia ZHURMA