Arshi Pipa: filozofi shkodran, dhjetë vjet burg dhe zëri kritik i shqipes në mërgim

Arshi Pipa (Shkodër, 28 korrik 1920 — Uashington, 20 korrik 1997) ishte poet, filozof dhe kritik letrar — një nga mendjet më të pavarura që nxori shqiptaria e shekullit XX. Jeta e tij mbart të tria fatet që diktatura ua kishte rezervuar intelektualëve të vetvetes: burgun, mërgimin dhe harresën. Por Pipa nuk u la të harrohej. Nga qelia doli me një libër poezish të mbajtura në kokë, nga mërgimi ndërtoi katedrën më kritike të studimeve shqiptare, dhe deri në fund mbeti zëri që nuk pyeti kurrë se çfarë donte pushteti — as ai i Tiranës, as ndonjë tjetër.

Nga Shkodra në Firencë

U lind në Shkodër, në qytetin që i dha gjuhën gege, traditën katolike dhe atë ndjeshmëri të hollë ndaj fjalës që do ta shoqëronte gjithë jetën. Mbaroi gjimnazin në vendlindje më 1938 dhe u nis për në Itali, ku studioi letërsi e filozofi në Universitetin e Firences. U diplomua "dottore in filosofia" më 1942, me një tezë mbi moralin dhe fenë te Bergsoni. I ofruan të mbetej pedagog jashtë; ai zgjodhi të kthehej. Në Shqipërinë e viteve të para të pasluftës dha mësim italishten nëpër shkolla dhe, më 1944, botoi vëllimin e parë poetik, Lundërtarë — një hyrje që premtonte një poet të kulturuar, të prirur nga forma klasike dhe nga fryma mesdhetare.

Njëzet vjet, nga të cilat dhjetë të vuajtura

Regjimi i ri nuk i duroi mendjet që nuk përuleshin. Pipa u arrestua në vitet e para të diktaturës dhe u dënua me njëzet vjet heqje lirie; pas një amnistie, dënimin e uli në dhjetë. I kaloi ato vite duke u rrotulluar nëpër burgjet e Durrësit, Vloçishtit, Gjirokastrës, Korçës dhe Burrelit — vargu i vendeve ku diktatura shqiptare mbante e thyente kundërshtarët e saj. Sipas dëshmive, një nga sjelljet që "antagonizoi" pushtetin ishte recitimi i vargjeve të Gëtes; në një shtet ku edhe kultura evropiane lexohej si provokim, dija bëhej faj.

Burgu nuk e heshti. Pa letër e pa laps, Pipa i kompozoi dhe i mbajti mend poezitë që më vonë do të bëheshin Libri i burgut — një nga dëshmitë më të forta poetike të gulagut shqiptar, botuar në mërgim më 1959. Aty brenda hartoi edhe poemën epike Rusha. U lirua në prill 1956, por liria brenda kufijve të asaj Shqipërie ishte vetëm një burg më i gjerë: i vëzhguar, i pabesuar, pa të ardhme.

Arratisja dhe katedra amerikane

Në verë të vitit 1957 Pipa arriti të arratisej nga Shqipëria. Kaloi një kohë në Sarajevë të Jugosllavisë dhe, më 1959, mbërriti në Shtetet e Bashkuara — atje ku do ta ndërtonte pjesën e dytë të jetës. Dha mësim në disa universitete amerikane, mes tyre Kolumbia dhe Universiteti i Kalifornisë në Berkli, para se të vendosej si profesor i letërsisë italiane në Universitetin e Minesotës, ku qëndroi nga viti 1966 deri në fund të viteve tetëdhjetë. Filologjia mesdhetare i dha bukën; por mendja i mbeti te Shqipëria, te letërsia dhe gjuha e së cilës u kthye si studiues me një rreptësi që rrallë e kishte njohur kritika shqiptare.

Studiuesi që nuk pyeste për autoritetin

Vepra e tij shkencore kulmoi me Trilogia Albanica (Mynih, 1978), një studim i gjerë mbi letërsinë shqipe që kritiku Peter Prifti e cilësoi si të parin e llojit — "një minierë e pasur për poetët, folkloristët, gjuhëtarët e historianët". Vijoi me Contemporary Albanian Literature (1991) dhe me studime mbi realizmin socialist si letërsi e urdhëruar nga shteti. Më 1990 themeloi revistën Albanica dhe, në vitet e para të pluralizmit, drejtoi për një kohë federatën Vatra të diasporës.

Pjesa më e diskutuar e trashëgimisë së tij mbetet qëndrimi ndaj gjuhës. Në studimin The Politics of Language in Socialist Albania, Pipa argumentoi se njësimi i shqipes standarde më 1972 nuk qe një akt thjesht filologjik, por politik: një gjuhë e ngritur kryesisht mbi toskërishten, që sipas tij e varfëronte shqipen duke lënë mënjanë pasurinë e gegërishtes letrare — atë të Fishtës, të Migjenit, të traditës veriore. Ai shkoi deri aty sa ta quajë standardin e imponuar një "përbindësh". Ishte një tezë e ashpër dhe e kundërshtuar, por e ngritur nga bindja se një komb njihet nga larmia e zërit të tij, jo nga uniformiteti i vendosur me dekret.

Polemika me Kadarenë

Emri i Pipës u lidh gjithnjë me një përballje të gjatë me Ismail Kadarenë. Në leximet e tij kritike, Pipa e vështronte shkrimtarin e madh si zë të akomoduar brenda sistemit — një mjeshtër i dygjuhësisë letrare që, sipas tij, nuk e theu kurrë vërtet heshtjen ndaj diktaturës. Këtij portreti Pipa i vinte përballë figurën e Martin Camajt, poetit e studiuesit gege që zgjodhi mërgimin para pajtimit. Ishte një polemikë e hidhur dhe e njëanshme në ndonjë pikë; e rëndësishme këtu nuk është të shpallet fituesi, por të shënohet se Pipa nguli këmbë ta mendonte letërsinë shqipe me kritere estetike e morale, jo me ato të momentit politik.

Trashëgimia

Arshi Pipa vdiq në Uashington më 20 korrik 1997, tetë ditë para se të mbushte shtatëdhjetë e shtatë vjeç. La pas një vepër që Shqipëria e tij nuk mundi ta strehonte: një mendje që diktatura e futi në burg, mërgimi e shpërndau nëpër botë, dhe që megjithatë ktheu ndaj kulturës kombëtare më shumë rreptësi e dashuri se shumë prej atyre që qëndruan. Rasti i tij është një nga dëshmitë më të kthjellëta të një ligji të hidhur shqiptar të shekullit XX: rrjeti i mendjeve që mund të ngrihej nuk u la kurrë të ngrihej brenda vendit — u arrestua, u arratis ose u hesht. Pipa e mposhti pjesërisht atë ligj duke shkruar, nga larg, sikur gjuha dhe letërsia shqipe të ishin ende një shtet i lirë. Konica do të thoshte se një komb njihet nga ata që guxojnë të mendojnë ndryshe; sipas asaj mate, në Arshi Pipën Shqipëria pati një nga mendjet e saj më të palodhura e më të pabindura.