Anton Harapi: filozofi françeskan i Shkodrës, i pushkatuar si «armik i popullit»

Më 20 shkurt 1946, në një mëngjes të ftohtë të Tiranës, një togë pushkatimi mori jetën e një frati françeskan gjashtëdhjetëvjeçar që gjithë jetën e kishte kaluar mes shkollës, meshës dhe librit. Anton Harapi nuk kishte drejtuar kurrë armë e nuk kishte firmosur asnjë dënim me vdekje — madje kishte hyrë në qeverinë e kohës vetëm me kushtin që të mos e bënte kurrë një gjë të tillë. Por gjyqi special i regjimit të ri e shpalli «armik të popullit» dhe «bashkëpunëtor të pushtuesit». Me të ranë edhe Lef Nosi e Maliq Bushati; vendi ku u varros mbeti i panjohur. Harapi ishte një nga zërat e fundit të një brezi të tërë — rrethit letrar françeskan të Shkodrës — që kishte ndërtuar prozën, filozofinë dhe pedagogjinë moderne shqipe, dhe që regjimi i pasluftës u përpoq ta fshinte nga kujtesa krejt, njësoj si Fishtën, Gjeçovin e Prennushin.

Nga Shiroka në auditorët e Europës

Anton Harapi lindi më 5 janar 1888 në Shirokë, fshatin e liqenit pranë Shkodrës. E rriti — si gjithë brezin e vet të klerikëve-shkrimtarë të veriut — Urdhri Françeskan, i cili në Shqipërinë e fundshekullit XIX ishte njëkohësisht kishë, shkollë dhe strehë e gjuhës shqipe në një kohë kur shqipja ende nuk mësohej lirisht. Pas mësimeve të para në Shkodër, Harapi u dërgua nga Urdhri për studime të larta jashtë, në Austri, ku u njoh me filozofinë dhe pedagogjinë moderne europiane. U kthye në atdhe jo si një prift i thjeshtë provincial, por si një mendimtar i pajisur me instrumentet e kulturës klasike e bashkëkohore — dhe me vendimin për t'i vënë ato në shërbim të një populli që sapo kishte fituar shtetin e vet.

Mësuesi i «Illyricum»-it

Harapi u bë para së gjithash edukator. Mes viteve 1923 e 1931 dha mësim dhe drejtoi kolegjin françeskan të Shkodrës, dhe më pas u bë profesor filozofie e drejtues i gjimnazit françeskan «Illyricum» — një nga institucionet më të spikatura arsimore të Shqipërisë së viteve tridhjetë. Aty ai u mor me problemet e edukatës, të psikologjisë dhe të formimit moral të të rinjve, tema që i shtjelloi edhe në librat e tij: «Edukata ose Mirrritja e Fëmijvet» (Shkodër, 1925) dhe «Vlera shpirtnore» (Shkodër, 1936). Në prill të vitit 1940 u zgjodh anëtar i Institutit Mbretnor të Shkencave, njohja më e lartë akademike e kohës; nga viti 1941 deri në 1943 shërbeu si provincial i Urdhrit Françeskan në Shqipëri, kreu i të gjithë fretërve të vendit.

«Andrra e Pretashit»: malësia e kthyer në mendim

Vepra që e bëri të njohur nuk ishte një traktat filozofik, por një rrëfim. «Andrra e Pretashit» — botuar me pjesë në revistën «Hylli i Dritës» mes viteve 1933 e 1940, dhe ribotuar në Romë më 1959 — niset nga tregimi i një malësori dhe përmes tij ndërton një meditim mbi ndërgjegjen, fajin, drejtësinë dhe rendin moral. Këtu qëndron kontributi i veçantë i Harapit brenda rrethit shkodran. Aty ku Fishta e ngriti kujtesën gojore të maleve në epikë dhe Gjeçovi e kodifikoi Kanunin si sistem juridik, Harapi e përktheu të njëjtën botë — botën e besës, të nderit e të fjalës së dhënë — në gjuhën e filozofisë dhe të pedagogjisë moderne. Për të, kodi i pashkruar i malësisë nuk ishte prapambetje folklorike, por një etikë e mirëfilltë, e denjë të vihej përballë mendimit europian. Ky ishte i njëjti rrjet i heshtur vlerash — gjuha, besa, Kanuni, tradita gojore — që Franceskanët e Shkodrës e kishin bërë lëndën e veprës së tyre.

Prifti mes malësorëve

Harapi nuk e njohu këtë botë vetëm nga librat. Ai shërbeu si meshtar mes malësorëve të veriut — në Dukagjin dhe në Grudë — në vitet e para të karrierës së tij, në mes të epidemive, urisë e luftërave që rrënuan Malësinë gjatë Luftës së Parë Botërore. Ishte kjo afri e drejtpërdrejtë me njerëzit e maleve, me kodin e tyre të nderit dhe me gjuhën e tyre të pastër, që i dha më pas veprës së tij thellësinë e përvojës së jetuar e jo të vëzhgimit nga larg. Rrethi françeskan i Shkodrës nuk ishte një grup studiuesish qyteti të shkëputur nga populli: ishte një rrjet priftërinjsh që jetonin brenda botës që studionin — Gjeçovi mblidhte Kanunin fshat më fshat, Prennushi mblidhte «Visari Kombtar» të këngëve, Harapi mendonte etikën e malësisë duke jetuar mes saj.

Regjenca dhe kushti i ndërgjegjes

Kur Italia kapitulloi në shtator të vitit 1943 dhe Gjermania pushtoi Shqipërinë, Mehdi bej Frashëri i propozoi Harapit të përfaqësonte katolikët në Këshillin e Regjencës, organin që mbante formalisht shtetin shqiptar gjatë pushtimit. Selia e Shenjtë i dha lejen për të hyrë, por vetë Harapi vuri një kusht të prerë: nuk do të firmoste kurrë asnjë dënim me vdekje. Ai e mori postin më 13 shtator 1943 dhe qëndroi deri në fund të vitit 1944. Ishte një zgjedhje e një njeriu që besonte se, edhe nën pushtim, dikush duhej të ruante një copë të shtetit shqiptar dhe të pengonte gjakderdhjen — jo një akt bashkëpunimi ideologjik. Por për regjimin që erdhi në fund të luftës, çdo pjesëmarrje në institucionet e periudhës së pushtimit ishte tradhti, pavarësisht kushteve e ndërgjegjes.

Gjyqi dhe pushkatimi

Në qershor të vitit 1945 Harapi u arrestua — sipas dëshmive, ndërsa lutej — në malësinë e Dukagjinit. U soll para Gjyqit Special në Tiranë bashkë me dy anëtarët e tjerë të Regjencës, Lef Nosin dhe Maliq bej Bushatin. Më 19 shkurt 1946 gjyqi i shpalli të tre «kriminelë lufte» e «armiq të popullit» dhe i dënoi me vdekje e me konfiskim të pasurisë. Fjalët e Harapit në mbrojtjen e tij mbetën në kujtesë si dëshmi e një njeriu që nuk kërkoi mëshirë, por vetëm të thoshte të vërtetën e vet: se ishte «një shqiptar i kulluar» që kishte «djersitur me Shqipninë». Pushkatimi u krye të nesërmen, më 20 shkurt 1946. Vendi ku u hodhën eshtrat e tij nuk u zbulua kurrë.

Rrethi i heshtur

Vdekja e Harapit nuk ishte një rast i veçuar, por pjesë e një fshirjeje sistematike. Brenda dy dhjetëvjeçarëve, i njëjti rreth françeskan që kishte krijuar prozën, epikën dhe filozofinë moderne shqipe u zhduk pothuajse i tëri: Shtjefën Gjeçovi u vra me armë më 1929; Gjergj Fishta u shpall «armik i popullit», vepra e tij u ndalua dhe eshtrat iu zhvarrosën më 1967; Vinçenc Prennushi vdiq martir në burgun komunist më 1949; Anton Harapi ra para togës së pushkatimit më 1946. «Hylli i Dritës», revista që i kishte bashkuar, u mbyll. Regjimi nuk luftonte thjesht disa priftërinj: luftonte një rrjet të tërë kulturor që kishte ngritur identitetin shqiptar mbi gjuhën, besën dhe kujtesën — pikërisht ato themele që shteti i ri donte t'i zëvendësonte me të vetat. Sot, kur veprat e këtij brezi janë kthyer në atdhe dhe emrat e tyre lexohen sërish, Anton Harapi qëndron si dëshmi se mendimi i lirë, edhe kur pushkatohet, nuk mund të zhbëhet.