Zef Valentini: jezuiti që e bëri historinë shqiptare të flasë me zërin e dokumenteve

Ka një paradoks në zemër të albanologjisë moderne: një nga korpuset më monumentale të dokumentuara të historisë mesjetare shqiptare nuk u ndërtua nga një studiues shqiptar, por nga një jezuit i lindur në Padova, larg çdo laryshie ballkanike. Zef Valentini, i pagëzuar Giuseppe në qytetin e shenjtë të Shën Antonit, më 1 korrik 1900, do të bëhej njeriu që ia dha historisë shqiptare atë çka i mungonte më shumë: jo lavdinë, po provën. Kur vdiq në Milano, më 16 nëntor 1979, la pas vetes një korpus prej rreth 25 vëllimesh dhe 7.567 dokumentesh origjinale, të gjitha të nxjerra nga arkivi shtetëror i Republikës së Venedikut, një jetë e tërë e shkruar në gjuhën e noterëve, të kancelarëve dhe të sekretarëve venedikas që kishin pasur punë me tokën shqiptare shekuj më parë. Rrallëherë një jetë e vetme akademike prodhon një burim parësor të kësaj shkalle; më shpesh të tilla korpuse ndërtohen nga breza të tërë institutesh.

Shkodra dhe thirrja

Rruga e tij drejt Shqipërisë kishte filluar në Gorizia, më 4 nëntor 1919, kur i riu Giuseppe hyri në novicijatin e Shoqërisë së Jezusit. Por thirrja e vërtetë erdhi më 1922: në shtator të atij viti, në moshën 22-vjeçare, Valentini mbërriti në Shkodër, në një prej institucioneve më të respektuara të Veriut katolik shqiptar, Kolegjin Saverian. Aty do të mësonte greqisht, latinisht, italisht, letërsi, histori e muzikë brezave të rinj shkodranë, në një qytet që në ato dekada ishte fole e vërtetë e dijes klerikale shqiptare, e njëjta traditë që kishte prodhuar figurën e Gjergj Fishta. Më 15 korrik 1930 u shugurua prift, dhe nga viti akademik 1934–35 mori post të përhershëm në Shkodër. Ishte pikërisht kjo rrënjosje, jo turizëm studimor, po jetë e vërtetë e kaluar mes shqiptarësh, në gjuhën, në kishën, në shkollën e tyre, që do ta shndërronte një jezuit italian në dijetarin që Shqipëria s'e kishte pasur kurrë: dikush që njihte vendin nga brenda, por që kishte qasje në arkivat e fuqive që e kishin qeverisur, tregtuar dhe, shpesh, harruar.

Historia me zërin e dokumenteve

Metoda e Valentinit ishte e thjeshtë për ta thënë dhe e mundimshme për ta bërë: zbrit në arkiv, gjej dokumentin origjinal, krahaso burimet, analizo tekstin, dhe lëre historinë të flasë vetë, pa zbukurim, pa supozim, pa legjendë të trashëguar. Fryti i kësaj metode ishte Acta Albaniae Veneta saeculorum XIV et XV, botuar në Palermo, Napoli, Romë, Venedik e München mes viteve 1967 dhe 1979, vëllimet e fundit dolën në shtyp pikërisht në vitin kur autori i tyre vdiq. Këto nuk janë faqe interpretimi; janë transkriptime të akteve noteriale, të letërkëmbimeve zyrtare, të regjistrave financiarë e ushtarakë të Republikës së Shën Markut, që përfshijnë shekullin e katërmbëdhjetë e të pesëmbëdhjetë të bregdetit shqiptar. Është pikërisht ky shekull kur lindi diplomacia e Gjergj Kastriotit dhe kur u formua Lidhja e Lezhës në mars 1444, aleanca e princërve shqiptarë kundër Perandorisë Osmane. Historianët shqiptarë e kishin njohur prej kohësh atë epokë përmes kronikave të mëvonshme dhe traditës gojore; Valentini u dha atyre diçka tjetër: zërin bashkëkohor të vetë administratës venedikase, që fliste, negocionte dhe korrespondonte me princërit shqiptarë si me pushtete reale, jo si me përrallë. Në të njëjtën frymë dokumentare shkoi edhe puna e tij mbi Kanunin e Lekë Dukagjinit, të cilin e trajtoi jo si folklor po si e drejtë zakonore me histori tekstuale të vetën, të denjë për filologji serioze.

Mërgimi, Palermo dhe trashëgimia

Pushtimi gjerman i vitit 1943 e detyroi Valentinin të largohej nga Shqipëria, dhe regjimi komunist që erdhi pas luftës ia mbylli përgjithmonë portën e kthimit në qytetin që e kishte formuar si njeri e si dijetar. Por mërgimi nuk e ndali punën, vetëm e zhvendosi atë. Më 15 dhjetor 1955 Valentini mori Katedrën e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Universitetin e Palermos, ku themeloi dhe drejtoi një qendër ndërkombëtare studimesh shqiptare, duke mbajtur paralelisht edhe katedra në filologji bizantine e në letërsi të krishterimit të hershëm. Ishte në Palermo, larg Shkodrës e larg Venedikut, ku korpusi i Acta Albaniae Veneta u kompletua e u botua, puna e një jete e mbyllur në dhjetëra vëllime, si testament shkencor i një njeriu që historianët e sotëm e përshkruajnë thjesht: italian nga lindja, jezuit nga thirrja, europian nga kultura, shqiptar nga përkushtimi. Për këtë kontribut, shtetin shqiptar do ta nderonte pas vdekjes me Urdhërin e Skënderbeut, i dhënë nga presidenti Bamir Topi.

Arkivi si kundërpërgjigje ndaj copëzimit

Ka diçka domethënëse në faktin që Valentini punoi në heshtjen e arkivave në të njëjtën kohë kur fuqitë e mëdha të shekullit XIX dhe të fillimit të shekullit XX po vendosnin kufij mbi një popull që kishin njohur prej shekujsh si rrjet, jo si territor i copëzuar; vendimi i Kongresit të Berlinit në 1878 dhe fati i mëvonshëm i Lidhjes së Prizrenit janë dëshmi të atij copëzimi politik. Dokumentet venedikase që Valentini nxori nga arkivi nuk vërtetojnë një ideologji; ato vërtetojnë thjesht se bota shqiptare mesjetare kishte administratë, korrespondencë, marrëveshje dhe kujtesë institucionale, një popull i dokumentuar, jo vetëm i kënduar. Dekada më vonë, kur Ismail Kadare do të imagjinonte në prozën e tij arkivin letrar të kombit, Valentini e kishte ndërtuar tashmë një arkiv real, faqe pas faqeje, në gjuhën e noterëve venedikas: njëri e trilloi arkivin si letërsi, tjetri e nxori nga heshtja e Venedikut si dokument. Ky ishte kontribut i një njeriu të vetëm, jo i një institucioni të financuar gjerësisht, dhe pikërisht kjo e bën shkallën e punës edhe më të jashtëzakonshme.

Burimet

• Zef Valentini, Acta Albaniae Veneta saeculorum XIV et XV, Palermo–Napoli–Roma–Venezia–München, 1967–1979.
• Vatican News, "At Zef Valentini SJ", 2020.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania.