Kanuni i Lekë Dukagjinit: ligji pa shtet

Në shekujt kur pushteti osman zbriste dobët në malet e Shqipërisë së veriut, banorët e këtyre krahinave nuk mbetën pa ligj. Ata jetuan nën një rend tjetër, të pashkruar, të bartur brez pas brezi nëpër fjalë, kuvende dhe betime — Kanuni, tradicionalisht i lidhur me emrin e Lekë Dukagjinit, fisnik i shekullit XV dhe bashkëkohës i Skënderbeut.

Pse ka rëndësi

• Kanuni ishte një arkitekturë juridike e plotë — me procedurë, të drejtë pronësore, hierarki detyrimesh e institucione paqeje — që u lejoi popullsive të tëra të vetëqeveriseshin pa asnjë shtet qendror.
• Për shekuj jetoi vetëm në kujtesë: pa dorëshkrim origjinal e pa arkiv, rregullat kalonin nga plaku te i riu nëpër kuvendet e Dukagjinit, Mirditës, Malësisë së Madhe, Pukës, Shalës e Shoshit.
• Prifti françeskan Shtjefën Gjeçovi i mblodhi nenet nga goja e malësorëve dhe i botoi te «Hylli i Dritës» midis 1913-s dhe 1924-s; botimi i plotë, me 1.263 nene, doli postum më 1933.

Kanuni nuk qe as thjesht zakon popullor, as mbeturinë besëtytnie. Qe një arkitekturë e plotë juridike, me procedurë, të drejtë pronësore, hierarki detyrimesh e institucione paqeje të veta, që i lejoi popullsi të tëra të vetëqeverisen pa ndërmjetësimin e asnjë shteti qendror. Vetë fjala «kanun», e ardhur nga greqishtja e arabishtja kanon, do të thotë rregull, masë — emërtim që tregon sesi ata që e bartën e konceptonin si diçka me peshë të mirëfilltë juridike, jo si përrallë apo traditë e zbehtë.

Origjina dhe emri

Fjala «kanun» hyri në gjuhët ballkanike përmes greqishtes bizantine kanon, vetë e ardhur prej një rrënje të lashtë me kuptimin rregull, normë, masë. Deri sa arriti të emërtonte ligjin e malësisë shqiptare, fjala kishte tashmë një jetë të gjatë administrative e fetare nëpër Lindjen e Mesme dhe Mesdheun lindor. Zgjedhja e saj nga malësorët shqiptarë për të quajtur rendin e tyre juridik nuk qe rastësi: ata e panë veten jo si mbajtës zakonesh të parregullta, por si popullsi me kanun — me ligj.

Bartja gojore nëpër malësi

Për shekuj me radhë, Kanuni jetoi vetëm në kujtesë. Nuk pati asnjë dorëshkrim origjinal, asnjë arkiv qendror: rregullat kalonin nga plaku te i riu, nga kuvendi në kuvend, nëpër krahinat e Dukagjinit, Mirditës, Malësisë së Madhe, Pukës, Shalës e Shoshit, dhe përtej, në malësinë e sotme të Kosovës. Kjo bartje gojore nuk e bëri Kanunin më pak rigoroz — përkundrazi, e detyroi të mbetej i qartë, i mësueshëm përmendësh dhe i zbatueshëm pa asnjë institucion shkrimi, në një shoqëri ku vetë shkrim-leximi qe i kufizuar.

Kodifikimi i Gjeçovit

Puna e parë për ta ngulitur këtë trashëgimi gojore në shkrim i takoi priftit françeskan Shtjefën Gjeçovi, i cili mblodhi nenet e Kanunit nga goja e malësorëve dhe i botoi së pari në vazhdime, në revistën françeskane të Shkodrës «Hylli i Dritës», midis viteve 1913 dhe 1924. Gjeçovi u vra në 1929, pa e parë veprën e tij të plotë të shtypur si libër më vete; botimi i plotë, me 1.263 nene, doli postum më 1933. Pa këtë punë kodifikuese, Kanuni do të kishte mbetur çështje kujtese të pashkruar, e ekspozuar ndaj harresës dhe deformimit.

Arkitektura e kodit

Teksti i kodifikuar nga Gjeçovi nuk është një grumbullim i çrregullt zakonesh, por një ndarje sistematike në libra e kapituj: kisha, familja, martesa, shtëpia dhe prona, bagëtia, nderi, dëmet, çështjet penale dhe procedura gjyqësore me përjashtimet e privilegjet e veta. Kjo strukturë e brendshme — nga e drejta familjare te ajo pronësore, nga procedura te sanksioni — tregon një jurisprudencë të plotë, jo një listë rregullash të shpërndara.

Besa, nderi dhe mikpritja

Në themel të gjithë ndërtesës qëndrojnë tri institucione: besa, fjala e dhënë që funksiononte si armëpushim i garantuar dhe si detyrim absolut personal; nderi, matësi qendror i vlerës shoqërore të njeriut e të shtëpisë; dhe mikpritja, sipas së cilës mysafiri ishte i paprekshëm brenda shtëpisë që e priste, pavarësisht kush ishte apo nga vinte. Zbatimin dhe ruajtjen e këtyre parimeve e siguronte pleqësia, kuvendi i burrave — trupa gjykuese dhe ndërmjetësuese që vendoste mosmarrëveshjet pa pasur nevojë për asnjë gjykatë të shtetit.

Gjakmarrja e kufizuar

Gjakmarrja shpesh paraqitet nga jashtë si vetë thelbi i Kanunit, madje si dëshmi prapambetjeje. Në të vërtetë, Kanuni e trajtonte gjakmarrjen si mjet i fundit, jo si qëllim: një mekanizëm rivendosjeje nderi që vetë kodi e kufizonte rreptësisht përmes besës, armëpushimeve të detyrueshme dhe ndërhyrjes së pleqësisë si ndërmjetëse. Ishte pikërisht kjo arkitekturë rregullash, jo mungesa e tyre, që e dallonte Kanunin nga dhuna e paorganizuar: një sistem që kërkonte ta frenonte hakmarrjen aq sa e njihte atë.

Kanunet motra

Kanuni i Lekë Dukagjinit nuk qe i vetmi kod i llojit të vet. Në krahina të tjera shqiptare u zhvilluan variante paralele: Kanuni i Skënderbegut në Labëri e në jug, Kanuni i Malësisë së Madhe, Kanuni i Lumës, Kanuni i Labërisë. Secili mbante gjurmët e vet krahinore, por të gjithë ndanin të njëjtën logjikë themelore — vetëqeverisje përmes besës, nderit dhe pleqësisë. Kanuni i Lekë Dukagjinit u bë më i njohuri sepse ishte më i plotë i kodifikuari, jo sepse ishte i vetmi.

Shekulli XX dhe pajtimi i Çettës

Rendi që Kanuni përfaqësonte vazhdoi të mbijetonte nën perandori, monarki dhe regjime, deri në shpërbërjen shtetërore të fillimit të viteve 1990, kur në Kosovë e në veri të Shqipërisë u ripërtërinë valë gjakmarrjesh. Kjo rimarrje nuk ishte thelbi i Kanunit, por simptomë e mungesës së shtetit funksional. Përgjigjja erdhi po nga brenda po asaj tradite: folkloristi Anton Çetta drejtoi në Kosovë, midis 1990 dhe 1991, një lëvizje të gjerë pajtimi që solli një valë të madhe pajtimesh gjaku — dëshmi se vetë instrumentet e paqes që Kanuni kishte krijuar shekuj më parë mbetën të gjalla dhe të afta të thirreshin sërish, kur shoqëria pati nevojë për to.