Luigj Bumçi: peshkopi që foli në Paris në emër të gjithë shqiptarëve

Në shkurt të 1919-s, kur delegacioni shqiptar mbërriti në Paris për t'i kërkuar Konferencës së Paqes të drejtën e një shteti që sapo kishte dalë nga lufta i copëtuar, në krye të tij nuk qëndronte një bej, as një diplomat i karrierës. Qëndronte një ipeshkëv katolik nga Shkodra — Luigj Bumçi, peshkopi i Lezhës. Zgjedhja nuk ishte rastësi: ishte mesazhi vetë. Shqipëria po fliste përpara Europës me një zë të vetëm, dhe atë zë ia kishte besuar një prifti që flitte në emër të myslimanëve po aq sa të katolikëve.

Pse ka rëndësi

• Luigj Bumçi lindi në Shkodër më 7 nëntor 1872 dhe qe nip i Pashko Vasës, autorit të «O moj Shqypni»; më 10 dhjetor 1911 u shugurua ipeshkëv i Lezhës.
• Në Kongresin e Durrësit të 1918-s u zgjodh ministër pa portofol dhe më 4 shkurt 1919 mbërriti në Paris në krye të delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes.
• Që një ipeshkëv katolik të fliste në emër të myslimanëve po aq sa të katolikëve ishte vetë argumenti i delegacionit: një komb që nuk ndahej dot sipas fesë.

Nipi i Pashko Vasës

Bumçi lindi në Shkodër më 7 nëntor 1872, bir i Gjon Bumçit dhe nip i Pashko Vasës — autorit të «O moj Shqypni», rilindësit që i kishte dhënë kombit vargun më të cituar të shekullit. Trashëgimia nuk ishte vetëm familjare: ishte një program. Vasa kishte shkruar se feja e shqiptarit është shqiptaria; i nipi do ta jetonte këtë si detyrë zyrtare, jo si metaforë.

U shkollua te jezuitët e Shkodrës, në Scuola tecnica commerciale, dhe më 17 gusht 1898 hyri në Seminarin Papnor. U shugurua meshtar në maj 1903, gjatë një qëndrimi në Romë. Shërbeu në famullitë malore të Shkrelit, Pentarit dhe Jubanit para se të kthehej në Shkodër — vite që i dhanë atë njohje të drejtpërdrejtë të malësisë e cila do t'i vlente shpejt.

Ipeshkvi i Lezhës dhe ndërmjetësi i malësorëve

Më 10 dhjetor 1911 u shugurua ipeshkëv i Lezhës, me qendër në Kallmet. Emërimi erdhi në vitin e kryengritjes së Malësisë, dhe Bumçi u fut menjëherë në rolin që do ta mbante gjithë jetën: ndërmjetësi. Në bisedimet mes malësorëve të kryengritur dhe qeverisë osmane, ai qëndroi mes dy palëve — jo si përfaqësues i njërës, por si garant i një bashkësie që as Stambolli as fuqitë e mëdha nuk e njihnin si subjekt politik.

Pas luftës, në Kongresin e Durrësit të 1918-s, u zgjodh ministër pa portofol në qeverinë e Turhan Pashës. Ishte hapi që e nxori nga dioqeza dhe e dërgoi në Paris.

Paris, 1919: «Të drejtat e Shqipërisë etnike»

Delegacioni i qeverisë së Durrësit mbërriti në Paris më 4 shkurt 1919. Bumçi e kryesoi atë — sipas burimeve shqiptare, si kryepërfaqësues nga 25 dhjetori 1918 deri më 29 janar 1920. Pranë tij ishin ministri i Jashtëm Mehmed Konica, Mit'hat Frashëri dhe dr. Mihal Turtulli; më vonë delegacionit iu shtua edhe Gjergj Fishta.

Fjalimi i tij mbante titullin «Të drejtat e Shqipërisë etnike». Kërkesa ishte e thjeshtë dhe, për atë tryezë, e papranueshme: që kufijtë e shtetit të njiheshin sipas trojeve ku jetonte populli, jo sipas marrëveshjeve mes fuqive. Ndërkohë Marrëveshja Venizelos–Tittoni parashikonte ndarjen e vendit — Greqisë Korça e Gjirokastra, Italisë pjesa tjetër. Bumçi dhe Fishta shkuan në Vatikan dhe u pritën nga Papa Benedikti XV, të cilin e bindën të ndërhynte kundër shkëputjes së Korçës dhe Gjirokastrës.

Ky ishte diplomacia e vetme që kishte një shtet pa ushtri, pa financa dhe pa njohje: bindja morale, e ushtruar nga një ipeshkëv mbi një papë.

Myslimanë e të krishterë, të bashkuar

Shtypi francez e vuri re menjëherë përbërjen e delegacionit. Paris-Midi e 1919-s shkroi për «myslimanë e të krishterë të bashkuar në Shqipëri», duke prezantuar dy anëtarët e rinj: një ipeshkëv katolik dhe një frat françeskan, të ulur në të njëjtën tryezë me përfaqësues myslimanë e ortodoksë.

Për lexuesin europian të asaj kohe kjo ishte kurioziteti; për shqiptarët ishte argumenti kryesor. Rrjeti kombëtar shqiptar nuk u ndërtua kurrë mbi një fe — u ndërtua mbi gjuhën, mbi besën dhe mbi një kod shoqëror që i parapriu të gjitha kishave e xhamive që u vendosën mbi të. Prandaj një prift mundi të fliste në emër të të gjithëve pa e tepruar. Dhe prandaj çdo fuqi që donte ta ndante vendin duhej së pari ta ndante atë rrjet — gjë që u provua në Paris dhe dështoi.

Regjenca e Lushnjës

Kongresi i Lushnjës, në ditët e fundit të janarit 1920, e mohoi qeverinë e Durrësit dhe rindërtoi shtetin nga e para. Më 31 janar 1920 Bumçi u zgjodh anëtar i Këshillit të Lartë të Regjencës — organit katërkrenar që zëvendësoi kryetarin e shtetit, me nga një anëtar për secilën bashkësi fetare. Ai përfaqësoi elementin katolik deri më 22 dhjetor 1921.

Fundi erdhi me trazirat e dhjetorit 1921, në të cilat Bumçi mori pjesë krahas Aqif Pashë Biçakut. Ahmet Zogu e largoi nga Këshilli i Lartë. Pasoi mërgimi mes 1922-s dhe 1924-s dhe djegia e shtëpisë së tij — çmimi i zakonshëm i atij dhjetëvjeçari për këdo që i doli përpara Zogut, siç e provoi edhe Hasan Prishtina.

Heshtja e fundit

Me këshillën e Vatikanit, Bumçi u tërhoq nga politika dhe u kthye te dioqeza e tij. Mbajti lidhjet me Fishtën dhe me Luigj Gurakuqin, por nuk u rikthye më në pushtet. Drejtoi ipeshkvinë e Lezhës deri në shtator 1943.

Menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore u arrestua nga autoritetet e reja komuniste. Vdiq më 1 mars 1945, në moshën 72-vjeçare, dhe u varros në kishën e Kallmetit.

Emri i tij doli nga tekstet shkollore për gjysmë shekulli: një ipeshkëv katolik, një regjent i vitit 1920, një kundërshtar i Zogut dhe një i arrestuar i vitit 1945 nuk kishte ku të vendosej në kanonin zyrtar. Por dokumenti mbetet. Kur Shqipëria pati vetëm një herë mundësinë të fliste përpara Europës si komb i tërë — jo si krahinë, jo si besim, jo si protektorat — foli me zërin e tij.

Konteksti i plotë i tryezës ku foli Bumçi — planet e copëtimit dhe nota amerikane që i ndaloi ato — trajtohet te Vetoja e Wilsonit, 1919–1920; kjo pjesë ndjek figurën e peshkopit.

Burimet

• Wikipedia (shqip), «Luigj Bumçi» — biografia, datat e shugurimit dhe të regjencës, fjalimi «Të drejtat e Shqipërisë etnike». sq.wikipedia.org
• Wikipedia (anglisht), «Luigj Bumçi» — Kongresi i Durrësit, lobimi te Benedikti XV kundër marrëveshjes Venizelos–Tittoni, largimi nga Zogu, arrestimi i 1945-s. en.wikipedia.org
• Paris-Midi (1919), «Myslimanë e të krishterë të bashkuar në Shqipëri» — raportim bashkëkohor mbi përbërjen e delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes.
• Vatican News (shqip), «Konferenca e Paqes 1919, kur Papa Benedikti XV mbrojti Korçën e Gjirokastrën».

Shënim: burimet nuk pajtohen për ditën e saktë të shugurimit meshtarak të Bumçit në maj 1903 (3 ose 30 maj); këtu jepet vetëm muaji.