Vinçenc Prennushi: frati që mblodhi 'Visaret e Kombit' dhe vdiq martir në Durrës

Ka një fije që lidh malësinë e Veriut, studion e Marubëve në Shkodër dhe qelitë e ftohta të burgut të Durrësit — dhe kjo fije kalon nëpër jetën e një frati të vetëm. Vinçenc Prennushi ishte njëherësh murg françeskan, folklorist, poet, përkthyes dhe, në fund, kryeipeshkëv e martir. Në secilën prej këtyre roleve ai bëri të njëjtën punë: mblodhi dhe ruajti atë që kombi rrezikonte ta harronte — kângën e maleve, fjalën e latuar, dinjitetin e një populli që rrallë i lejohej të ngrihej.

Nga Shkodra te Troshani

Prennushi lindi më 4 shtator 1885 në Shkodër, qytetin që në atë kohë ishte zemra kulturore e katolicizmit shqiptar dhe djepi i një rrethi intelektualësh që do të riformësonte letërsinë kombëtare. Ende i ri hyri te Urdhri Françeskan (OFM) në seminarin e Troshanit, dhe studimet teologjike e filozofike i thelloi në Tirol të Austrisë. Më 25 mars 1908 u shugurua meshtar, duke marrë emrin fetar Vinçenc.

Nuk ishte një zgjedhje e rastësishme historike. Françeskanët e Shkodrës — Át Gjergj Fishta, Shtjefën Gjeçovi, Ndre Mjeda — nuk ishin thjesht klerikë. Ata ishin një rrjet i vërtetë kulturor: mësues, gjuhëtarë, mbledhës të traditës gojore, botues. Prennushi u bë hallkë e këtij rrjeti, dhe si të tjerët, e kuptoi besimin dhe atdhedashurinë si të pandashme.

«Visaret e Kombit»: kur kânga u bë dokument

Vepra që e vulosi emrin e tij në kulturën shqiptare doli më 1911: Visaret e Kombit, një përmbledhje e gjerë e kângëve popullore gegnishte, folklor i mbledhur e i sistemuar prej tij dhe i botuar në Sarajevë me ndihmën e arkeologut e historianit Carl Patsch. Në një kohë kur shteti shqiptar ende nuk ekzistonte, Prennushi e trajtoi kângën e malësisë jo si zbavitje fshati, por si dokument — si kujtesë e koduar e një kombi.

Ky është thelbi i punës së tij. Gjuha, besa, tradita gojore — ky ishte kodi që i mbante shqiptarët të lidhur përtej kufijve që perandoritë u vinin. Duke e mbledhur e ruajtur atë kod, Prennushi bënte punë kombformuese aq sa çdo diplomat: po fiksonte në letër atë që deri atëherë kishte jetuar vetëm në zë e në kujtesë, dhe që rrezikonte të tretej.

Vargu i latuar dhe rrethi françeskan i Shkodrës

Prennushi nuk ishte vetëm mbledhës; ishte edhe krijues. Më 1921 botoi përmbledhjen poetike Gjeth' e Lule, ku gegnishtja letrare merr një peshë e një kthjelltësi që e afron me shkollën e Fishtës e Mjedës. Ai i dha lexuesit shqiptar edhe kryevepra të letërsisë botërore në gjuhën amtare: përktheu Quo Vadis të Henryk Sienkiewicz-it (1933) dhe Të fejuemit (I promessi sposi) të Alessandro Manzonit (1941). Për një komb që sapo po ndërtonte standardin e vet letrar, çdo përkthim i tillë ishte një tullë në themel.

E gjithë kjo punë rridhte nga i njëjti burim: rrethi françeskan i Shkodrës dhe revista Hylli i Dritës, laboratori ku u farkëtua shqipja moderne letrare e Veriut. Vetë portreti më i njohur i Prennushit — ai që e shoqëron këtë faqe — u realizua më 1936 nga Kel Marubi, trashëgimtar i dinastisë shkodrane të fotografëve Marubi, e cila dokumentoi për një shekull fytyrat e jetës shqiptare. Njeriu, fotografi dhe qyteti i përkisnin të njëjtit rrjet kulturor.

Nga froni ipeshkvnor te qelia

Më 19 mars 1936 Selia e Shenjtë e emëroi Prennushin Ipeshkëv të Sapës, detyrë që e mbajti deri më 1940, kur u ngrit Kryeipeshkëv Metropolit i Durrësit. Por koha po errësohej. Pas Luftës së Dytë Botërore, regjimi i ri komunist e pa Kishën Katolike — dhe veçanërisht klerin shkodran — si një pushtet paralel që duhej thyer.

Prennushi u arrestua më 19 maj 1947. Në gjyqin e 18 dhjetorit 1947 u dënua me rreth njëzet vjet burg. I moshuar dhe i sëmurë, iu nënshtrua torturave e kushteve çnjerëzore. Vdiq më 19 mars 1949 në burgun e Durrësit — pikërisht në të njëjtën datë kalendarike kur, trembëdhjetë vjet më parë, ishte emëruar ipeshkëv. Vdekja e tij nuk ishte fund i rastësishëm, por rezultat i drejtpërdrejtë i një fushate për ta zhbërë atë rrjet klerikësh-krijuesish që kishte mbajtur gjallë kulturën kombëtare.

Martiri që u ngrit sërish

Historia nuk e la fjalën te regjimi. Më 5 nëntor 2016, në Shkodër, Prennushi u shpall i lumë nga Kisha Katolike në një ceremoni të drejtuar nga Kardinali Angelo Amato, si një prej 38 Martirëve të Shqipërisë — klerikë e besimtarë të vrarë nga diktatura. Ai që regjimi kishte dashur ta fshinte nga kujtesa u kthye, zyrtarisht dhe publikisht, si dëshmitar.

Kjo është arsyeja pse Vinçenc Prennushi i takon murit të krenarisë e jo faqes së viktimave. Jeta e tij nuk matet me atë që i bënë, por me atë që la: një thesar folklorik që sot është burim, një varg që ende lexohet, dhe shembullin e një njeriu që e mbrojti fjalën e kombit deri në qeli. Rrjeti që u përpoqën ta shuanin nuk u shua — u dokumentua, u ruajt, dhe u ngrit.

Burimet

• Wikipedia (shqip), «Vinçens Prennushi» — biografi, vepra dhe kronologji.
• Vatican News (shqip), «I Lumi Imzot Vinçenc Prennushi, ipeshkëv, poet e martir».
• Kujto.al — Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit në Shqipëri, dosja «Imzot Vinçenc Prennushi O.F.M.».
• KOHA.net, përkujtim i poetit e martirit françeskan Imzot Vinçens Prennushi.

Foto: portret i Vinçenc Prennushit nga Kel Marubi, 1936 (Muzeu Marubi, Shkodër) — Public Domain.