Gjergj Kastrioti Skënderbeu: njeriu pas mitit

Asnjë figurë e historisë shqiptare nuk është më e ngarkuar me legjendë se Gjergj Kastrioti, dhe pikërisht prandaj asnjë nuk është më e rrezikuar nga harresa e njeriut të vërtetë. Statuja kalorësiake në mes të Tiranës, përkrenarja me kokën e cjapit, fjala "Skënderbe" e shqiptuar si sinonim i qëndresës — të gjitha këto e mbulojnë njeriun me një petk bronzi aq të trashë sa nën të mezi merr frymë biografia. Por njeriu ishte aty: i lindur rreth vitit 1405, i rritur si peng në oborrin e një perandorie të huaj, i kthyer në princ vetëm pasi pati qenë bej osman për gati një çerek shekulli. Historia e tij nuk është historia e një heroi që lindi i tillë; është historia e një burri që, në moshë të pjekur, zgjodhi se kush do të ishte.

Pengu i Portës

Gjergji ishte djali më i vogël i Gjon Kastriotit, sundimtarit të një principate në malet e Dibrës dhe të Matit, një nga shumë zotërinjtë vendës që në fillimshekullin e pesëmbëdhjetë ndodheshin të shtrënguar mes Venedikut, despotëve serbë dhe valës osmane në ngjitje. Si shumë prindër të kohës, Gjoni pagoi besnikërinë e tij ndaj Sulltanit me monedhën më të rëndë: djemtë. Gjergji u dërgua peng në oborrin e Muratit II, ku u kthye në Islam dhe mori emrin Iskender — sipas Aleksandrit të Madh — dhe gradën bej. Nga këto dy fjalë lindi emri me të cilin do ta njihte bota: Skënderbe.

Vitet osmane nuk janë një turp që duhet fshehur, siç do të donte ndonjëherë retorika kombëtare; ato janë çelësi i gjithçkaje. Te Edrene Gjergji mësoi luftën jo si malësor por si oficer i një makinerie ushtarake që ishte më e përparuara e kohës. Mësoi taktikën, logjistikën, psikologjinë e armikut që një ditë do ta mundte. Kur u ngjit deri në postin e sanxhakbeut të Dibrës rreth vitit 1440, ai e njihte Perandorinë Osmane nga brenda, si pak prijës të tjerë evropianë. Ironia e madhe e jetës së tij është se shkollën e fitores kundër osmanëve e mori prej vetë osmanëve.

Kthimi te vetja

Më 28 nëntor 1443, gjatë tërheqjes osmane pas disfatës në Nish kundër ushtrisë së kryqëzatës, Skënderbeu braktisi radhët e Sulltanit me rreth treqind kalorës shqiptarë dhe u nis drejt Krujës. Sipas traditës, ai hyri në kështjellën e të parëve me një letër të falsifikuar që i jepte komandën, e pastaj hodhi tej maskën: rimori fenë e krishterë dhe çngriti flamurin e Kastriotëve. Ky nuk ishte një tekë romantike. Ishte vendimi më i llogaritur i jetës së tij — një burrë afër të dyzetave që braktiste një karrierë të sigurt në një perandori të fuqishme për një kryengritje me gjasa fitoreje thuajse të pamundura.

Pak muaj më vonë, më 2 mars 1444, në qytetin venecian të Lezhës, ai mblodhi princat shqiptarë — Arianitët, Dukagjinët, Balshajt e të tjerë — dhe themeloi atë që historia e njeh si Lidhja e Lezhës, besëlidhjen që për herë të parë e bashkoi qëndresën nën një kryekomandant të vetëm. Vetë emri "Skënderbe" do të mbetej i pakuptimtë po të mos vinte menjëherë prova: fitorja e parë e madhe te Torviolli në qershor 1444 tregoi se principatat e vogla, të bashkuara, mund t'i bënin ballë makinerisë perandorake.

Çereku i shekullit në luftë

Çfarë pasoi është një nga qëndresat më të gjata e të çuditshme të Evropës mesjetare. Për njëzet e pesë vjet, një territor i vogël malor i mbijetoi sulmeve të dy sulltanëve më të frikshëm të kohës, Muratit II dhe të birit Mehmetit II — pushtuesit të Konstantinopojës. Rrethimet e Krujës u bënë legjendare: tri ushtri osmane u thyen para mureve të saj. Te Albulena në 1457 Skënderbeu shkatërroi një ushtri të tërë pushtuese me një kurth. Taktika e tij ishte ajo e malit: goditja e shpejtë, tërheqja, prita, lodhja e armikut të rëndë e të ngadaltë në terren që ai e njihte si pëllëmbën e dorës.

Por le ta themi me ndershmërinë e Konicës: qëndresa nuk ishte e përjetshme dhe as e papërlyer. Lidhja e Lezhës u plas herë pas here nga grindjet mes princave; aleati i djeshëm bëhej tradhtar nesër; Skënderbeu vetë dënoi me vdekje nipin e tij Hamzën, që kishte kaluar te osmanët. Mbijetesa e principatës varej rëndë nga ndihma e jashtme — nga Napoli, nga Venecia, nga Papa — dhe ajo ndihmë vinte e pjesshme, me llogari, kurrë e mjaftueshme. Heroizmi këtu nuk qe mungesë e dobësive njerëzore; qe vendosmëria për të luftuar pavarësisht tyre.

Vdekja dhe lindja e mitit

Më 17 janar 1468, gjatë një mbledhjeje me princat e mbetur në Lezhë, Skënderbeu vdiq nga ethet — me sa duket malaria — në moshën rreth gjashtëdhjetëetre vjeçare. U varros në katedralen e Shën Kollit, po atje ku njëzet e katër vjet më parë kishte lidhur besëlidhjen. Vdekja e tij nuk e mbylli menjëherë luftën: qëndresa vazhdoi edhe një dekadë nën komandantë të tjerë, derisa Kruja ra më në fund në 1478. Por të gjithë e ndienin se diçka e pazëvendësueshme kishte ikur me të.

Pikërisht këtu lindi miti. Katër dekada pas vdekjes, prifti shkodran Marin Barleti botoi në latinisht Historia de vita et gestis Scanderbegi, një vepër madhështore e dramatike që u përkthye në italisht, frëngjisht, gjermanisht, anglisht e spanjisht dhe e bëri Skënderbeun një emër në të gjithë Evropën. Bota perëndimore e shpalli "Atletin e Krishtërimit"; poetët, dramaturgët dhe kompozitorët e kthyen në frymëzim për shekuj.

Detyra jonë sot nuk është të zgjedhim mes njeriut dhe mitit, por t'i mbajmë të dy. Skënderbeu ishte produkt i një bote të ndërlikuar — peng, bej, princ, kryengritës, diplomat dhe ushtar — dhe pikërisht kjo ndërlikueshmëri e bën të madh. Propaganda që e do "serb", ashtu si propaganda që e do shenjt pa të meta, e tradhtojnë njësoj njeriun real. Fakti më i thjeshtë dhe më i fuqishëm mbetet ky: një burrë i rritur në shërbim të një perandorie zgjodhi, kur s'kishte asnjë detyrim, të luftonte e të vdiste për tokën dhe popullin e të parëve. Mbi atë zgjedhje është ndërtuar gjithçka tjetër.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Skanderbeg, History, Albanian Leader & National Hero"
• Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (rreth 1508–1510)
• Encyclopedia.com, "Gjergj Kastrioti-Skanderbeg"
• Albanian National Registry, "Skanderbeg (1405–1468): Albania's National Hero, Explained"

— Redaksia ZHURMA