Përkrenarja dhe shpata e Skënderbeut: relikte të një kombi

Në një sallë të Dhomës së Armëve Perandorake të Muzeut të Historisë së Artit në Vjenë qëndron një përkrenare e bardhë metali, e kurorëzuar nga një kokë cjapi prej bronzi të praruar. Pranë saj, një shpatë dykrahëshe me damaskim ari. Që nga fundi i shekullit XVI, të dyja këto objekte mbajnë një emër të vetëm: Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Nuk janë thjesht armë — janë relikte, dëshmitarë të heshtur të një rezistence që tronditi një perandori, dhe njëkohësisht pasqyrë e mënyrës se si një komb i ka ruajtur, zbukuruar e ndonjëherë mitizuar gjurmët e të kaluarës së vet.

Përkrenarja: cjapi mbi ballë

Detaji që e ka bërë të pavdekshme përkrenaren është kreshta: një kokë cjapi me dy brirë, prej bakri të praruar, sytë e të cilit dikur mendohet të kenë qenë të mbushur me xham a gurë me ngjyra. Cjapi i egër është simbol i lashtë i maleve ilire e ballkanike, dhe lidhja e tij me Skënderbeun — burrin e Krujës, zotin e maleve të Dibrës e Matit — duket gati e natyrshme. Vetë konservatorët e Vjenës e përshkruajnë trupin e përkrenares si fragment të një sallet-eje italiane të fundit të shekullit XV, pra bashkëkohëse me Skënderbeun.

Rreth përkrenares shtrihet një rrip bakri me një mbishkrim të enigmatik: ✽ IN ✽ PE ✽ RA ✽ TO ✽ RE ✽ BT ✽. Tradita e lexon si akronim: Jhezus Nazarenus, Principi Emathie, Regi Albaniae, Terrori Osmanorum, Benedictat Te — "Jezu Nazareni e bekoftë, Princin e Ematisë, Mbretin e Shqipërisë, Tmerrin e Osmanëve". Këtu nis edhe ndershmëria që na detyron Konica: titulli zyrtar i Gjergj Kastriotit ishte më modesti Dominus Albaniae, "Zot i Shqipërisë". Studiuesit besojnë se rripi me monogram u shtua nga pasardhësit, që donin t'i jepnin paraardhësit kurorë mbreti. Mes nesh dhe relikteve qëndron pra jo vetëm hekuri, por edhe dëshira njerëzore për të madhëruar — gjë që e bën relikën më të vërtetë si dokument kombi, jo më pak.

Shpatat: ari, damaski dhe një emër në kuti peshku

Në Vjenë ruhen dy shpata të lidhura me emrin e tij. E para, e drejtë e dykrahëshe, me teh damasku të praruar, vepër ndoshta e një kovaçi të shekullit XV nga Lindja e Mesme ose Ballkani; dorezën e ka zëvendësim të shekullit XVI, kurse këllëfi prej lëkure peshku mban të shkruar me bojë të kuqe emrin Scänderwech. E dyta, një shpatë e lakuar prej çeliku damask në stil osman, mbi njëqind centimetra e gjatë, me mbishkrim turqisht që e quan mbajtësin "Kampion i Zotit, Skënderbe". Kjo përzierje — teh evropian e damask oriental — flet vetë për një luftëtar që rrëmbente armë nga vetë armiku që mundte në fushë beteje, ato armë që u provuan në Torvioll, në Albulenë dhe gjatë rrethimeve të Krujës.

Rruga për në Vjenë

Si përfunduan armët e një princi shqiptar në thesarin e Habsburgëve? Pas vdekjes së Skënderbeut në 1468, familja Kastrioti — bashkëshortja Donika dhe i biri Gjon — u strehua në Itali, duke marrë me vete çka mundi nga trashëgimia. Gjurmët dokumentare nisin më 1578, kur Mario Sforca, dukë i Urbinos, i shkruan Arkidukës Ferdinand të Tirolit se do t'i dërgojë armët e Skënderbeut. Mes viteve 1588 e 1593 ato hynë në koleksionin e madh të Ferdinandit në Kështjellën e Ambrasit afër Insbrukut, ku u inventarizuan më 1593. Nga Ambrasi, gjatë Luftërave Napoleonike (1806), kaluan në Vjenë, dhe më 1889 u vendosën në Muzeun e ri të Historisë së Artit.

Këtu duhet folur troç, ashtu si do të kishte folur Konica. Vetë muzeu pranon se zinxhiri i provenancës ka boshllëqe: nuk ka dëshmi arkivore që armët t'i kenë takuar dukës së Urbinos apo Sforcave përpara se të shfaqen tek Ferdinandi. Një inventar i vjetër përmend "gjurmë gjaku" si provë vërtetësie — por shpata që mbijeton sot (A 550) nuk mban asnjë gjurmë të tillë. Pra: objekte autentike të shekullit XV, të lidhura prej katër shekujsh me emrin e Skënderbeut, por pa zinxhir të pandërprerë dëshmish që t'i ngjisë me dorën e tij. Krenaria e vërtetë nuk ka frikë nga kjo paqartësi; ka frikë vetëm gënjeshtra.

Konica, kopja e Tiranës dhe relika si komb

Në fillim të shekullit XX, trashëgimtarja e madhe e legjendës barletiane mori jetë sërish te gazetaria diasporike. Vetë Albania e Faik Konicës u mor me armët e Vjenës, dhe Konica — burri që e donte Shqipërinë mjaftueshëm sa ta kritikonte — i pa nga afër; tradita i ngjit atij vërejtjen për gjurmë gjaku në teh, hollësi që sot duket më shumë ndjenjë kombëtare se fakt. Më 1937, me rastin e njëzetepesë-vjetorit të Pavarësisë, një mjeshtër austriak punoi një kopje besnike të përkrenares për Muzeun Historik në Tiranë — relika u kthye simbolikisht në atdhe, edhe pse origjinali mbeti në Vjenë.

Përkrenarja me cjapin dhe shpata me damask janë sot diçka më shumë se objekte muzeale. Janë emblema mbi stemë, mbi monedhë, mbi flamur shkollash e shoqatash nga Prishtina te Bostoni. Ato lidhin principatat e mesjetës shqiptare me Rilindjen Kombëtare që i ringjalli si simbole. Pyetja nëse hekuri i tyre preku vërtet ballin e Gjergj Kastriotit mbetet e hapur; por funksioni i tyre si relikte të një kombi — që mban mend, që krenohet, dhe që, kur është i pjekur, di edhe të dyshojë me ndershmëri — është i padiskutueshëm.

Burimet:

• Kunsthistorisches Museum Wien, "The Skanderbeg Helmet and the Skanderbeg Sword", Imperial Armoury (khm.at).
• "Arms of Skanderbeg", Wikipedia (përmbledhje burimesh mbi përkrenaren, mbishkrimin dhe shpatat).
• "Armët e Skënderbeut në Vjenë", Gazeta Dielli (gazetadielli.com).
• Tirana Times, "Skanderbeg's sword, helmet back home after five centuries" / "Austrian experts reconfirm arrival of Skanderbeg's helmet, sword".

— Redaksia ZHURMA