Romantizmi shqiptar dhe poetët e Rilindjes

Ka një çast në historinë e çdo kombi kur poezia pushon së qeni zbukurim dhe bëhet detyrë. Për shqiptarët ai çast erdhi në shekullin XIX, kur një grusht poetësh — të shpërndarë nga Kalabria deri në Stamboll, nga Kajro deri në Shkodër — vendosën se gjuha amtare, e ndaluar nëpër shkolla dhe e përbuzur si gjuhë "fshatarësh", meritonte një atdhe në varg. Ky është romantizmi shqiptar: jo një modë letrare e huazuar nga Evropa, por shpirti vetë i Rilindjes Kombëtare, shndërruar në strofë.

Një romantizëm i lindur në mërgim

Është një ironi e bukur, dhe njëkohësisht plotësisht shqiptare, që zëri i parë i romantizmit tonë nuk u dëgjua brenda trojeve, por në një fshat të vogël arbëresh të Kalabrisë. Më 1836, Jeronim de Rada — i lindur më 1814 në Macchia Albanese, bir i një prifti të kishës italo-shqiptare — botoi Këngët e Milosaos, baladën romantike që studiues të shumtë e quajnë veprën e parë të romantizmit shqiptar. De Rada shkroi në dialektin arbëresh, larg syrit të censurës osmane, dhe pikërisht kjo liri e mërgatës i lejoi arbëreshët të botonin atë që brenda Perandorisë ishte e pamundur. Ai themeloi gjithashtu, më 1848, periodikun e parë shqiptar kudo në botë. Romantizmi ynë, pra, lindi në diasporë para se atdheu të kishte ende një alfabet të vetëm.

Dhe kjo nuk ishte rastësi. Naum Veqilharxhi kishte botuar më 1844 abetaren e tij me një alfabet të krijuar enkas për shqipen, i bindur se pa shkollë e pa shkrim shqip nuk kishte as komb. Romantikët tanë e morën këtë porosi përsipër: të shkruash shqip ishte vetvetiu akt politik.

Naimi: poeti që e hyjnizoi mëmëdheun

Po ta ketë romantizmi shqiptar një kryeprift, ai është Naim Frashëri (1846–1900). Me Bagëti e Bujqësia (1886) ai i dha letërsisë sonë diçka që asaj i mungonte: malli për baritoren e për arën shqiptare, kënduar me një ngrohtësi që e bëri çdo lexues të ndiente atdheun nën këmbë. "O malet e Shqipërisë e ju, o lisat e gjatë!" — ky thirrm nuk ishte vetëm peizazh, ishte ungjill kombëtar. Më 1898, dy vjet para vdekjes, Naimi botoi epopenë Histori e Skënderbeut, duke e kthyer heroin mesjetar në yll polar të vetëdijes moderne shqiptare.

Bota romantike e Naimit përmblidhet në ekzaltimin para bukurive të natyrës, në dashurinë e krenarinë për kombin, dhe mbi të gjitha në optimizmin për ditën e ardhshme të lirisë. Ai e kuptoi se një popull pa epos të vetin nuk ekziston në mendjet e bijve të tij — prandaj e shkroi eposin që mungonte.

Çajupi: malli dhe kamxhiku i satirës

Nëse Naimi e këndoi atdheun me dashuri, Andon Zako Çajupi (1866–1930) e këndoi po aq me dhembje e me tehun e satirës. I mërguar në Egjipt, ku ushtroi avokatinë në Kajro para se t'i përkushtohej çështjes kombëtare, Çajupi botoi më 1902 vëllimin Baba Tomori — ndarë në tre cikle: "Atdheu", "Dashuria" dhe "Të vërteta e të rrejshme". Vargu i tij i thjeshtë e i kthjeshtë po aq sa kënga popullore e bëri poetin më të dashur pas Naimit, ndërsa komedia satirike e përfshirë në vëllim tregoi se romantizmi ynë dinte edhe të qeshte hidhur me veset e veta. Ky është modeli i Konicës para Konicës: ta duash kombin pa e lajkatuar.

Vargu që u bë kushtrim

Romantizmi shqiptar nuk ishte vetëm lirikë. Ai ishte program. Midis 1878 dhe 1880 — vitet e Lidhjes së Prizrenit — Pashko Vasa shkroi O moj Shqypni, ku gjeti vargun që do të bëhej kushtrimi i tërë lëvizjes: "Çonu, shqyptarë, prej gjumit çonu... feja e shqyptarit asht shqyptaria." Në një popull të ndarë nga tri fe e tri perandori, ky varg propozoi shqiptarinë vetë si besimin e përbashkët. Letërsia nuk po pasqyronte kombin; po e ndërtonte atë.

Kjo është veçoria që e dallon romantizmin tonë nga ai i Evropës. Te Leopardi a te Lamartini, që ndikuan edhe Pashko Vasën në vëllimin e tij italisht Rose e spine (1873), romantizmi është kryesisht individual: dashuri, vetmi, vdekje, melankoli. Te shqiptarët, ndjenja individuale shkrihet pareshtur në ndjenjën kombëtare. Malli i poetit është malli për një atdhe që ende nuk është i lirë; dashuria e tij ka emrin Shqipëri.

Trashëgimia: një komb i shkruar para se të lindte

Kur Shqipëria shpalli pavarësinë më 1912, kombi ekzistonte tashmë prej dekadash — në faqet e poetëve. Romantikët e Rilindjes bënë diçka të rrallë: e shkruan atdheun para se ai të kishte kufij. Nga De Rada arbëresh deri te Naimi në Stamboll, nga Çajupi në Heliopolis deri te Vasa pranë Lidhjes, ata dëshmuan se një popull i shpërndarë nëpër perandori e diaspora mund të ribashkohet së pari në gjuhë.

Pas tyre erdhën Gjergj Fishta me Lahutën e Malcís dhe brezi i modernistëve — Konica e Noli — që e shtynë letërsinë drejt kritikës e formës. Por themelin e vuri romantizmi: bindjen, sot të vetëkuptueshme e atëherë revolucionare, se shqipja është gjuhë e denjë për poezi, dhe se poezia është e denjë t'i shërbejë një kombi.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature dhe Albanian Literature: A Short History
• "Albanian literature", Encyclopædia Britannica
• "Jeronim de Rada" & "Naim Frashëri", Encyclopædia Britannica
• "Rilindja: the Albanian national awakening", Encyclopedia of Romantic Nationalism in Europe (ERNiE), Universiteit van Amsterdam
• "O moj Shqypni", "Naum Veqilharxhi", "Andon Zako Çajupi", Wikipedia (referencat e historiografisë shqiptare)

— Redaksia ZHURMA