Folklori shqiptar: thesari i pashkruar

Ka popuj që e shkruajtën veten herët dhe e mbajtën mend në bibliotekë. Shqiptarët, për fatin e tyre të hidhur, e mbajtën veten mend ndryshe: në gojë. Pesë shekuj e gjysmë nën sundime të huaja, me një gjuhë të ndaluar e të shkruar rrallë, kombi nuk pati luksin e arkivit — pati luksin e kujtesës. Folklori shqiptar nuk është "ornament" i një kulture; është vetë kultura, e koduar në varg, në valle, në vaj e në ligj gojor, atje ku letra nuk arrinte dot. Është thesari i pashkruar — dhe, për një popull pa shtet, ishte i vetmi arkiv kombëtar që nuk mund t'ia digjte njeri.

Çfarë mban folklori kur libri mungon

Pjesa dërrmuese e folklorit shqiptar u trashëgua gojarisht, brez pas brezi, përgjatë shekujsh — një traditë që studiuesit e gjurmojnë thellë në lashtësi. Ky korpus nuk është homogjen: ai përfshin epikën legjendare të Ciklit të Kreshnikëve, ku Muji e Halili përballen me kreshnikët në një botë mitike kufijsh; këngën popullore të veriut dhe të jugut, me dy zëra estetikë krejt të ndryshëm; përrallat e legjendat; gojëdhënat e fjalët e urta; dhe ritualet e kalendarit. Mes tyre rri një trashëgimi e tërë mitologjike — orët dhe fatitë që shoqërojnë njeriun nga lindja, zanat e malit, kuçedrat e drangonjtë. Konica do të kishte buzëqeshur me ironi: ky popull "i prapambetur", siç e quanin fqinjët, mbante në kokë një bibliotekë që do t'u kishte zili çdo akademi.

Besa, Kanuni dhe ligji që s'u shkrua

Folklori shqiptar nuk është vetëm këngë; është edhe e drejtë. Në malësitë e veriut, atje ku as Perandoria Osmane nuk arrinte të fuste dorën plotësisht, jeta rregullohej nga Kanuni i Lekë Dukagjinit — një kod zakonor i atribuar princit mesjetar Lekë Dukagjini (1410–1481), por në të vërtetë sedimentim i shekujve, i përcjellë gojarisht para se ta mblidhte në letër françeskani Shtjefën Gjeçovi. Në qendër të tij rri besa: fjala e dhënë, betimi i shenjtë, armëpushimi i paprekshëm. Te shqiptari besa nuk ishte thjesht virtyt moral, por institucion: mes fiseve gjakmarrëse, ajo ishte e vetmja mbrojtje dhe siguri reale. Ja ku duket gjeniu i një populli pa shtet — kur s'ke gjykatë, ndërton një drejtësi nga nderi; kur s'ke kushtetutë, e shkruan atë në shpirt.

Vaji, vallja, veshja

Folklori jeton në trupin që e mban. Vajtimi — gjëma e të vdekurit — kërkohet ende sot në Shqipërinë e veriut nga gratë që "këndojnë në varg lavdet e të ndjerit, me një zë që të copëton zemrën", ndërsa burrat e bëjnë gjëmën në grup. Ky vajtim shumëzërësh nuk është thjesht dhimbje: studiuesit e quajnë një nga rrënjët e iso-polifonisë, atij këndimi me dy solistë mbi një dron koral që UNESCO e shpalli kryevepër të trashëgimisë gojore e jolëndore në vitin 2005. Të katër krahinat e jugut — Labëria, Toskëria, Çamëria dhe Myzeqeja — e mbajnë polifoninë si shenjë identiteti. Pranë saj rrjedhin vallja — Valle e Tropojës në veri, valle labërishte në jug — dhe veshjet popullore, secila krahinë me kostumin, qëndismën dhe ngjyrën e vet. Asgjë prej tyre nuk u shkrua kurrë në fillim; gjithçka u trashëgua duke u bërë.

Bleta që mblodhi mjaltin

Folklori mbeti gojor derisa Rilindja kuptoi se ai ishte armë kombëtare. Atëherë erdhën mbledhësit. Thimi Mitko, biri i Korçës mes diasporës shqiptare në Egjipt, e nisi punën më 1859 dhe më 1874 kishte mbledhur 505 këngë popullore me dhjetëra përralla e fjalë të urta; botimi i tij, Bleta shqyptare (1878), qe përmbledhja e parë folklorike e menduar për lexuesin shqiptar. Pas tij erdhi Spiro Dineja, që e ndihmoi Mitkon dhe la veprën e vet monumentale. Vetë Jeronim de Rada, kolosi arbëresh, shkëmbeu rreth dyzet e nëntë letra me Mitkon mes 1870 e 1886, sepse e dinte mirëfilli atë që e dinin të gjithë rilindësit: kombi që mblodhi këngët e veta po mblidhte provat e ekzistencës së vet. Më vonë, dijetari kanadezo-gjerman Robert Elsie do t'i përkthente këto thesare në botë, duke u dhënë statusin akademik që meritonin prej kohësh.

Nga gjëma e maleve te skena

Në shekullin XX folklori kaloi nga vatra te festivali. Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës u mbajt për herë të parë më 8–16 tetor 1968 dhe u bë ngjarja kulturore më e madhe e vendit, duke u zhvilluar çdo pesë vjet në kalanë e qytetit të gurtë. Lindja e tij brenda regjimit komunist ishte e dyfishtë: nga njëra anë instrumentalizim politik, nga ana tjetër — pa dashje — një akt ruajtjeje, sepse mblodhi nën një çati bartës folklori nga e gjithë Shqipëria, nga diaspora dhe nga trojet shqiptare në Ballkan e Itali jugore. Konica do ta kishte parë qartë paradoksin: pushtetet vijnë e ikin, por kënga e malësorit i mbijeton secilit prej tyre.

Pse mbetet thesar

Folklori shqiptar nuk është nostalgji. Është themeli mbi të cilin u ngrit gjithçka tjetër: letërsia e shkruar shqipe piu prej tij ritmin, figurën, mitin — Fishta e mori epin gegë drejt e nga lahuta e malësorit. Por le ta themi me ndershmërinë e Konicës: thesari i pashkruar është edhe i brishtë. Çdo plak që vdes pa ia kënduar të nipit Mujon e Halilin është një faqe arkivi që digjet pa zjarr. Detyra e sotme s'është ta lëvdojmë folklorin në festivale e ta harrojmë në jetë — është ta dëgjojmë sa kohë ka kush e këndon. Sepse ky popull e ruajti veten gojë më gojë kur s'kishte gjë tjetër; e paktja që mund të bëjmë ne, që sot kemi letrën, është të mos e lëmë heshtjen ta marrë atë që as perandoritë s'ia morën dot.

Burimet:

• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture (NYU Press, 2001); Albanian Folktales and Legends.
• UNESCO, Listat e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale — Iso-polifonia shqiptare (2005/2008).
• Wikipedia: "Albanian folklore", "Kângë Kreshnikësh", "Vajtim and Gjëmë", "Code of Lekë Dukagjini", "Albanian Bee (Bleta shqyptare)", "Thimi Mitko", "Spiro Dine", "Gjirokastër National Folk Festival".
• Shtjefën Gjeçovi (mbledhës), Kanuni i Lekë Dukagjinit.

— Redaksia ZHURMA