Gegë e toskë: dy dega të një trungu

Ka një lumë në mes të Shqipërisë që historianët e duan më shumë se sa e meriton madhësia e tij. Shkumbini, që rrjedh pranë Elbasanit dhe derdhet në Adriatik, nuk është as i gjerë as i thellë; e megjithatë, ai ndan dy botë gjuhësore. Në veri të tij flitet gegërishtja; në jug, toskërishtja. Konica do të kishte buzëqeshur me ironinë: një popull kaq i vogël, që e gjen mënyrën të ndahet edhe nga një përrua. Por le ta themi qysh në krye atë që e ndërlikon mitin — Shkumbini ndan, ai nuk pret. Gegërishtja dhe toskërishtja nuk janë dy gjuhë; janë dy dega të të njëjtit trung, dy mënyra për të thënë të njëjtën gjuhë.

Pse ka rëndësi

• Shkumbini ndan gegërishten në veri nga toskërishtja në jug, por midis dy zonave shtrihet një brez i ngushtë, dhjetë deri njëzet kilometra, me të folme kalimtare — kufiri është shkallë, jo thikë.
• Ndarja geg–toskë u formua në mijëvjeçarin e parë pas Krishtit, në kohën pasromake — pra shumë përpara politikës dhe kufijve të mëvonshëm.
• Dallimi më i njohur është rotacizmi: toskërishtja e ktheu n-në e vjetër midis zanoreve në r (venë/verë, rana/rëra), ndërsa gegërishtja ruajti zanoret hundore dhe paskajoren me punue.

Një vijë e vjetër, jo një mur

Ndarja geg–toskë është e lashtë. Gjuhëtarët e vendosin formimin e saj në mijëvjeçarin e parë pas Krishtit, në kohën pasromake, kur fisi i folësve të shqipes u shtri dhe zuri pak a shumë vendin e sotëm — duke shkelur mbi atë që dijetarët e quajnë vija e Jirečekut, kufiri i vjetër midis latinishtes e greqishtes ballkanike. Pra ndarja nuk lindi nga politika e as nga kufijtë e mëvonshëm; ajo është gjurmë e një lëvizjeje shumë më të hershme. Midis dy zonave shtrihet një brez i ngushtë, dhjetë deri njëzet kilometra, ku flasin të folme kalimtare — dëshmi se kufiri nuk është thikë, por shkallë.

Kjo është e para gjë që duhet thënë kundër atyre që duan ta lexojnë Shqipërinë si dy kombe nën një emër. Geg e toskë e kuptojnë njëri-tjetrin pa përkthyes. Dallimet janë reale e sistematike, por brenda së njëjtës strukturë — të njëjtat numra, të njëjtat rrënjë, e njëjta zemër foljore.

Çfarë i dallon: tingulli

Dallimi më i njohur është ai që gjuhëtarët e quajnë rotacizëm. Në mesjetë, toskërishtja e ktheu një n-në e vjetër në r midis zanoreve; gegërishtja e ruajti n-në. Kështu gegët thonë venë, toskët verë; gegët rana, toskët rëra. Ky është një ndër ato dallime që e bëjnë gjuhëtarin të lumtur, sepse është i rregullt: kur e di rregullin, parashikon fjalën.

E dyta është hunda. Gegërishtja ka ruajtur zanoret hundore — atë â të mbushur që e dëgjon te nândë (nëntë) apo te nâna (nëna) — kurse toskërishtja i ka humbur thuajse kudo, duke thënë nëntë, nëna. Gegërishtja zgjat zanoret; toskërishtja i mban të barabarta. Dhe ka grupe bashkëtingëllore që toskërishtja i ruan plot — mb, nd, ngj — kurse gegërishtja shpesh i shkrin: mbush kundrejt mush, e kështu me radhë. Secili dialekt ka mbajtur diçka të vjetër që tjetri e ka lëshuar; asnjëri nuk është "më i pastër" se tjetri, sado që krenaria krahinore do të donte ndryshe.

Çfarë i dallon: folja

Po dallimi që ka rrjedhur më shumë bojë e zemërim nuk është tingulli, por folja. Gegërishtja ka një paskajore të vërtetë — atë trajtë me punue, me shkue, me ba — ndërsa toskërishtja, e bashkë me të edhe shqipja standarde, e zëvendëson me lidhoren: të punoj, të shkoj, të bëj. Për veriun, kjo paskajore nuk është thjesht gramatikë; është nervi i një tradite të tërë letrare, ai me të cilin shkruan Buzuku e Bogdani, ai që mban peshën e letërsisë së vjetër gege. Heqja e saj nga gjuha zyrtare e la veriun me ndjesinë se diçka e tija ishte lënë jashtë derës.

Familja e gjerë e toskërishtes

Toskërishtja, nga ana e saj, nuk është një trup i vetëm. Brenda saj rrinë labërishtja e Labërisë, çamërishtja e Çamërisë, dhe — fakt që na bën të mbajmë kokën lart — dy degë të mëdha jashtë Atdheut: arbërishtja e arbëreshëve të Italisë dhe arvanitishtja e arvanitasve të Greqisë. Të dyja janë toskërishte të vjetra, të ngrira në kohë qysh para emigrimeve të shekullit XV, e ende të gjalla pas pesëqind vjetësh larg trungut. Kur një kalabrez i fshatrave arbëreshe thotë sot një fjalë shqipe, ai flet një toskërishte më të vjetër se vetë shqipja standarde. Aty kuptohet se sa larg shkon kjo degë e familjes — sepse Shqipëria nuk mbaron te Shkumbini, as te kufijtë e shtetit.

Pse standardi u bë toskë

Mbetet pyetja që ende ndez ndonjë darkë: pse shqipja standarde, e kodifikuar përfundimisht në 1972, u mbështet kryesisht në toskërishte? Përgjigjja është historike, jo gjuhësore — toskërishtja u ngrit në gjuhë shtetërore në një periudhë kur pushteti politik i pasluftës ishte në duar jugore, dhe zgjedhja u sanksionua si fakt i kryer. Vendimi i Kongresit të Drejtshkrimit i dha kombit një gjuhë të vetme letrare — diçka për të cilën rilindësit kishin ëndërruar gjysmë shekulli — por e bëri me një çmim që veriu e ka ndjerë gjatë.

Konica do të na kujtonte të mos jemi as të verbër as të hidhur. Një komb i vogël kishte nevojë për një gjuhë të vetme, dhe e fitoi; kjo është arritje, jo dëm. Por një gjuhë e vetme nuk do të thotë një dialekt i vetëm. Gegërishtja nuk është gabim i toskërishtes, as toskërishtja shpërfytyrim i gegërishtes. Janë dy dëshmi se i njëjti trung mund të nxjerrë degë të ndryshme pa u ndarë në dy pemë. Lumi mund t'i ndajë në hartë; në vesh, ata mbeten i njëjti zë.

Burimet:

• Robert Elsie, The Albanian Language dhe Albanian Dialects (albanianlanguage.net / dialects.albanianlanguage.net).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albanian language".
• "Albanian dialects", "Gheg Albanian", "Tosk Albanian", "Arvanites" — Wikipedia (përmbledhje akademike e burimeve gjuhësore).
• Eqrem Çabej, studime mbi fonetikën historike të shqipes (rotacizmi, zanoret hundore).

— Redaksia ZHURMA