Toponimet ilire: emrat që mbijetuan

Ka një lloj dëshmie që nuk digjet me bibliotekat dhe nuk fshihet me dekretet e pushtuesve: emri i një lumi, i një kodre, i një qyteti, që kalon nga goja në gojë brez pas brezi, i pavetëdijshëm dhe prandaj i pakorruptueshëm. Toponimet — emrat e vendeve — janë arkivi më besnik që zotëron një popull, sepse askush nuk i shpik me qëllim dhe rrallë kush i ndryshon dot. Kur dëgjojmë sot fjalët Shkodër, Lezhë, Durrës, Drin a Mat, ne shqiptojmë, pa e ditur, të njëjtët tinguj që dëgjoheshin në brigjet ilire dy mijë e ca vjet më parë. Kjo nuk është romancë kombëtare; është gjuhësi e ftohtë.

Si flet një emër vendi

Çelësi qëndron në një parim të thjeshtë: kur një emër kalon brez pas brezi në gojën e të njëjtit popull, ai konsumohet sipas ligjeve fonetike të asaj gjuhe — pikërisht si guri i lumit që merr formën e ujit që e lan. Nëse banorët do të kishin ndërruar, emri do të kishte hyrë në gojën e tjetrit nëpërmjet librit ose hartës, dhe do të ruhej afër formës latine a greke. Por në trojet shqiptare emrat antikë janë gërryer pikërisht ashtu siç i kërkon zhvillimi i brendshëm i shqipes — provë se nuk pati shkëputje, por vijimësi gjuhësore mes ilirishtes dhe shqipes. Ky është thelbi i argumentit që gjuhëtarët si Eqrem Çabej dhe Shaban Demiraj ndërtuan me durim dyzetvjeçar.

Qytetet që mbajtën emrin

Merrni kryeqytetin e vjetër. Latinishtja Scodra duhej, sipas rregullit, të jepte një formë me sh- nistore dhe theksin në rrokjen e parë — dhe ja ku e kemi: Shkodra. Po të kishte hyrë vonë, përmes sllavishtes ose italishtes, do të na kishte mbetur diçka tjetër. E njëjta dëshmi vlen për kryeqytetin e mbretërisë ilire, zemra e mbretërve Gent e Teutë.

Lista është e gjatë dhe e përpiktë. Lissus-i antik u bë Lezhë; Dyrrhachium-i u bë Durrës — me theksin shqip në rrokjen e parë, jo Durrákio si do ta kërkonte greqishtja. Aulona u kthye në Vlonë e pastaj Vlorë, ku rotacizmi (kalimi i n-së në r, tipar i toskërishtes) e vulos kalimin përmes gojës shqipe. Onchesmos-i jugor mbijetoi te Sarandë, Ulcinium-i u bë Ulqin. Secili prej këtyre emrave është një orë diellore që tregon të njëjtën orë: praninë e pandërprerë të folësve shqiptarë në atë vend.

Lumenjtë, dëshmitarët më të vjetër

Hidronimet — emrat e ujërave — janë edhe më kokëforta se ata të qyteteve, sepse lumi nuk pushtohet e nuk rindërtohet; ai vetëm rrjedh dhe mban emrin. Drinus-i antik është sot Drin, një emër që, siç vinte në dukje studimi, "praktikisht nuk e ka ndryshuar formën" prej antikitetit. Mathis-i u bë Mat, Barbanna u bë Bunë, Isamnus u bë Ishëm, Ardaxanos-i u bë Erzen. Kur një popull ruan emrat e lumenjve të vet që nga koha e ilirëve, paraardhësve të shqiptarëve, ai po na thotë se ka pirë nga të njëjtat burime pa ndërprerje.

Emrat nën dheun e sllavishtes

Konica do të na kujtonte këtu të mos biem në vetëkënaqësi: jo çdo emër u ruajt, dhe shumë u mbuluan nga shtresa të mëvonshme. Por edhe nën to, gjurma ilire-shqiptare nuk u zhduk. Naissus-i u bë Nish, Scupi u bë Shkup, Astibos-i u bë Shtip — dhe pikërisht forma sllave Štip e ndoqi rrugën fonetike që kalon përmes shqipes "Shtip", jo drejtpërdrejt nga latinishtja. Kjo do të thotë se kur erdhën sllavët, gjetën banorë që e shqiptonin tashmë emrin sipas ligjeve shqipe, dhe e huazuan prej tyre. Toponimi bëhet kështu dëshmitar i një takimi, jo i një zëvendësimi.

Vetë emri "Shqipëri" e "Arbër"

Edhe emri ynë kombëtar zbret nga ky truall. Fisi ilir i Albanoive dhe qendra e tyre Albanopolis, e shënuar nga astronomi Ptoleme në shekullin II pas Krishtit, na dha rrënjën që përshkoi Arbër, Arbëri, Arbëresh — emrin me të cilin u njohëm për shekuj. Studiues mendojnë se rrënja alb- është një term i lashtë indoevropian për "mal, kodër", i pranishëm edhe te Alpet. Pra edhe vetë emri me të cilin Evropa na njohu del nga gjeografia ilire, jo nga jashtë saj.

Përse ka rëndësi

Polemika kundër nesh ka kërkuar gjithherë të na paraqesë si ardhacakë, si një popull pa rrënjë në tokën e vet. Toponimet janë përgjigja më e qetë dhe më shkencore ndaj kësaj polemike — më e fortë se çdo manifest. Ato nuk bërtasin; ato thjesht qëndrojnë në hartë, të padiskutueshme. Çdo herë që një banor i Shkodrës shqipton emrin e qytetit të vet, ai përsërit një fjalë që ilirët e shqiptonin para se Roma të niste luftërat e veta iliro-romake. Ky është trashëgim që nuk kërkon mburim arkivi — sepse vetë toka është arkivi.

Burimet:

• Eqrem Çabej, Studime etimologjike në fushë të shqipes (Akademia e Shkencave, Tiranë).
• Shaban Demiraj, Prejardhja e shqiptarëve në dritën e dëshmive të gjuhës shqipe (1999).
• J. J. Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992); Barrington Atlas, Map 49 (Illyricum), J. J. Wilkes, 1995.
• Encyclopædia Britannica, zëra "Illyria", "Albanian language", "Shkodër".

— Redaksia ZHURMA