Si ndërtohen mitet kundër shqiptarëve

Ka një gënjeshtër që përsëritet aq shpesh sa fillon të tingëllojë si fakt, dhe ka një fakt që mohohet aq sistematikisht sa fillon të tingëllojë si pretendim. Midis këtyre dyjave jeton populli shqiptar prej dy shekujsh. Faik Konica, që i njihte të metat tona më mirë se kushdo dhe nuk hezitonte t'i thoshte, e dinte gjithashtu se ndaj shqiptarëve është ndërtuar një arkitekturë e tërë shpifjesh, e cila nuk vjen nga injoranca, por nga llogaria. Kjo faqe është çelësi i asaj arkitekture: jo një mit i vetëm, por gramatika me të cilën prodhohen të gjithë.

Miti nuk është gabim — është mjet

Gabimi historik korrigjohet kur del dëshmia. Miti, përkundrazi, nuk korrigjohet, sepse nuk u ndërtua kurrë për të qenë i vërtetë: u ndërtua për të bërë një punë. Çdo mit kundër shqiptarëve ka një funksion praktik që fshihet pas pamjes së tij shkencore. "Kosova është djepi i Serbisë" nuk është thënie historie — është thënie pronësie mbi një tokë me shumicë shqiptare. "Shqiptarët erdhën vonë në Ballkan" nuk është datim — është mohim i së drejtës mbi vendin që banon dikush që "sapo ka mbërritur". "Shqiptarët janë turq" nuk është etnografi — është dëbim simbolik nga Evropa. Kur e kupton funksionin, e kupton edhe pse miti nuk vdes nga argumentet: argumentet i drejtohen kokës, kurse miti i shërben interesit.

Mekanika e prodhimit: katër lëvizje

Pavarësisht temës, fabrika punon gjithmonë me të njëjtat katër lëvizje. E para është zhvendosja e barrës së provës: shqiptari duhet të provojë se ekziston, se është autokton, se ka të drejtë mbi shtëpinë e vet, ndërsa mohuesi nuk provon kurrë asgjë. E dyta është kapja e një ngjarjeje reale dhe shndërrimi i saj në thelb. Po, pati shqiptarë në shërbim të Perandorisë Osmane — vezirë e pashallarë — por nga ky fakt i pjesshëm nxirret thelbi i rremë "shqiptari = turk", duke harruar po ata vezirë e pashallarë shqiptarë që mbajtën gjuhën, traditën dhe vetëdijen e tyre. E treta është heshtja selektive: faktet që prishin mitin thjesht nuk përmenden. E katërta është përsëritja institucionale — akademia, libri shkollor, kisha, shtypi — derisa shpifja merr peshën e të vërtetës zyrtare.

Burimi nuk është neutral

Ka një rregull të artë që ndan historinë nga propaganda: kush e prodhon mitin, përfiton prej tij. Mitet më të rënda kundër shqiptarëve nuk dolën nga studiues të paanshëm, por nga programe shtetërore me synim territorial. "Načertanije" e Ilija Garašaninit (1844) vizatoi një Serbi të Madhe shumë kohë para se ndonjë "shkencë" të justifikonte zgjerimin; memorandumi i Vasa Çubriloviçit "Dëbimi i shqiptarëve" (1937) nuk fshehu as qëllimin — ai propozonte hapur dëbimin me dhunë të shqiptarëve nga Kosova. Kur burimi i një "fakti historik" është një plan spastrimi, nuk kemi të bëjmë me histori, por me alibinë e saj. Prandaj historiani serioz — qoftë Noel Malkolm me Kosovo: A Short History, qoftë Robert Elsie — nuk i citon këto tekste si dëshmi, por i shqyrton si simptoma.

Pse miti zë vend edhe te vetë shqiptarët

Këtu duhet ndershmëria e Konicës. Miti i huaj ushqehet edhe nga dobësitë tona. Kur përgjigja jonë ndaj shpifjes është vetëm britmë krenarie e zhveshur nga dëshmia — kur përgjigjemi me flamur në vend të dokumentit — ne i bëjmë nder mitit, sepse e kthejmë debatin nga fakti te ndjenja, terreni ku miti është mjeshtër. Konica shkroi se "armiqtë e Shqipërisë janë vetë shqiptarët", dhe e kishte fjalën pikërisht për këtë: për prirjen tonë të zëvendësojmë punën e gjatë të provës me shpërthimin e shkurtër të krenarisë. Përgjigjja e duhur ndaj mitit nuk është një mit i kundërt — as ne nuk duhet të shpikim një Iliri të përsosur ku s'pati. Edhe miti ynë i brendshëm duhet matur me të njëjtën peshore; ka pyetje legjitime, për shembull për trashëgiminë ilire, që meritojnë përgjigje me argument, jo me besim.

Çmontimi: si i përgjigjemi

Metoda është gjithmonë e njëjta, sepse mekanika është e njëjtë. Së pari, thuaje pretendimin troç, pa e zbutur — miti jeton në mjegull dhe vdes në dritë. Së dyti, pyet kush fiton nëse i besohet. Së treti, kthejua barrën e provës atyre që e ngrenë. Së katërti, sill dëshminë — dokumentin, gjuhën, gurin, tekstin. Kështu çmontohen të tëra: miti se Kosova qenka djep serb bie përballë gjeografisë së vetë shtetit nemanjid; miti se shqiptarët janë turq bie përballë gjuhës indoevropiane e të krishterimit shekullor; miti se Shqipëria është shtet artificial bie përballë një vetëdijeje kombëtare që Rilindja e shprehu shumë para vitit 1912. Çdo mit ka pikën ku gënjeshtra takohet me një fakt të verifikueshëm — dhe aty thyhet.

Pse ia vlen

Disa pyesin: pse t'u përgjigjemi fare shpifjeve? Sepse miti i palëkundur bëhet politikë, dhe politika bëhet dhunë — Çubriloviçi nga letra shkoi te plani, dhe planet e tilla u zbatuan. Mbrojtja e së vërtetës historike nuk është kapriço akademike; është mbrojtje e së drejtës për të ekzistuar aty ku ke ekzistuar gjithmonë. Faqet që pasojnë në këtë enciklopedi e bëjnë këtë punë një nga një, me durim e me dokument. Por të gjitha kthehen këtu, te rregulli i thjeshtë që Konica do ta kishte nënshkruar: ndaj gënjeshtrës nuk përgjigjemi me një gënjeshtër më të bukur, por me të vërtetën — të plotë, të verifikueshme dhe pa frikë.

Burimet:

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan/New York University Press, 1998.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania dhe Early Albania: A Reader of Historical Texts — albanianhistory.net.
• Vaso Čubrilović, "The Expulsion of the Albanians" (memorandum, 7 mars 1937) — tekst burimor, albanianhistory.net.
• Ilija Garašanin, Načertanije (1844) — analizë shkencore: "Ilija Garašanin: Načertanije and Nationalism", The Historical Review.
• Faik Konica, shkrime te revista Albania (1896 e tutje) mbi vetëkritikën kombëtare.

— Redaksia ZHURMA