Vatra dhe Dielli: si diaspora amerikane mbajti gjallë idenë shqiptare

Atdheu shpesh ruhet më mirë nga ata që e kanë humbur. Në fillim të shekullit të njëzetë, ndërsa Perandoria Osmane ndalonte shkollën dhe shtypin shqip në vetë trojet shqiptare, ideja e Shqipërisë gjeti një strehë të papritur: fabrikat e Masaçusetsit. Atje, mes punëtorëve emigrantë në Boston, Worcester e Natick, lindën dy institucione që do ta mbanin gjallë çështjen kombëtare kur në shtëpi ajo ishte e ndaluar — gazeta Dielli dhe Federata Panshqiptare Vatra. Nuk ishin produkt i diplomatëve apo i pashallarëve; ishin vepër e emigrantëve që, larg vendlindjes, e ndien më të fortë se kurrë nevojën për të qenë komb.

Një gazetë para se të kishte shtet

Shtypi shqiptar në Amerikë nuk nisi me Diellin. I pari ishte Kombi, themeluar në vitin 1906. Por ishte Dielli, që doli për herë të parë më 15 shkurt 1909 si organ i shoqërisë "Besa-Besën" të Bostonit, ai që do të bëhej zëri më i gjatë e më me peshë i shqiptarisë amerikane — gazetë që botohet ende sot, mbi një shekull më vonë. Redaktori i saj i parë ishte një prift i ri, Fan Noli, që drejtoi Diellin nga shkurti 1909 deri në korrik 1911. Në vjeshtën e atij viti, në Boston mbërriti një tjetër mendje e madhe, Faik Konica, kritiku më i mprehtë i Rilindjes, që do t'i jepte gazetës peshën e tij intelektuale.

Ajo që bënte Dielli nuk ishte thjesht lajm. Ishte vazhdimi i drejtpërdrejtë i veprës së Rilindjes Kombëtare: mësonte njerëzit të lexonin shqip në kohën kur shkronjat ende ishin çështje lufte, përhapte vendimet e Kongresit të Manastirit për alfabetin latin, dhe i jepte emigrantit pa atdhe ndjesinë se i përkiste një kombi. Një gazetë bënte atë që një shtet ende nuk mund ta bënte.

Vatra: zjarri që bashkoi shoqëritë

Deri në vitin 1911, shqiptarët e Amerikës ishin shpërndarë në dhjetëra shoqëri të vogla — "Besa-Besën", "Flamuri i Krujës", "Skënderbeu", "Mirëbërësja" e të tjera. Ishin patriotë, por të copëtuar; pasqyronin pa dashje vetë sëmundjen që e kishte mbajtur Shqipërinë të nënshtruar për shekuj — përçarjen. Më 24 dhjetor 1911, në një mbledhje në Boston, nisi përpjekja për t'i bashkuar të gjitha nën një çati. Më 28 prill 1912, lindi Vatra — emër që do të thotë vendi i zjarrit, vatra e shtëpisë.

Drejtuesit ishin po ata burra: Noli sekretar, Konica e Kristo Floqi në krye të degëve, ndërsa Dielli u bë më 2 maj 1912 organi zyrtar i federatës. Bashkimi nuk ishte vetëm simbolik. Brenda pak vitesh Dielli u rrit nga e përjavshme në dyjavore, pastaj tridhjetore, dhe më 9 nëntor 1915 filloi të botohej përditë. Një popull i largët kishte tani një gazetë të përditshme dhe një institucion qendror — ndërkohë që në Ballkan vetë shteti shqiptar lëkundej.

Kur diaspora bëri punën e një qeverie

Shqipëria u shpall e pavarur më 28 nëntor 1912, por viteve që pasuan u kthyen në kaos: Lufta e Parë Botërore, pushtimet e huaja, mungesa e një qeverie funksionale. Pikërisht në këtë boshllëk, Vatra mori një rol që pak organizata diaspore e kanë luajtur ndonjëherë. Siç e pranojnë edhe historianët, gjatë luftës federata "funksiononte si një lloj qeverie shqiptare në mërgim". Mblidhte fonde, lëshonte zëra zyrtarë, mbante gjallë kërkesën për pavarësi atëherë kur në Tiranë askush nuk fliste dot.

Prova më e madhe erdhi në Konferencën e Paqes në Paris, 1919. Fuqitë e mëdha — sidomos Italia dhe Greqia — synonin ta ndanin Shqipërinë mes tyre, ashtu siç ishin përpjekur fqinjët dyzet vjet më parë në kohën e Lidhjes së Prizrenit. Vatra u përgjigj me armën që kishte: paranë dhe zërin e diasporës. Në një kuvend më 29 dhjetor 1918, emigrantët shqiptarë mblodhën rreth 150 mijë dollarë — shumë e jashtëzakonshme për punëtorë fabrikash — për të financuar delegatët shqiptarë në Paris. Lobimi u drejtua kryesisht te delegacioni amerikan dhe presidenti Woodrow Wilson, i cili në fund kundërshtoi planet për copëtimin e Shqipërisë. Ndërhyrja amerikane ndihmoi që shteti i vogël të mbijetonte. Nuk ishte rastësi: ishte rezultat i një fushate të organizuar nga emigrantë në Boston.

Trashëgimia — dhe e vërteta e saj e plotë

Do të ishte e lehtë ta tregonim këtë histori si epope të pastër. Por në frymën e Konicës, i cili e donte Shqipërinë mjaft sa t'i thoshte të vërtetat e hidhura, duhet shtuar se Vatra nuk ishte e imunizuar nga sëmundja shqiptare e grindjes. Rivaliteti mes Nolit dhe Konicës ishte i hidhur; secili bllokonte tjetrin; udhëheqja ndryshoi shpesh dhe pas Luftës së Parë Botërore federata e humbi pjesërisht peshën politike. Edhe vetë Dielli kaloi periudha varfërie e ngecjeje. Vatra ishte njerëzore, jo e shenjtë.

E megjithatë, arritja mbetet e jashtëzakonshme. Një grusht punëtorësh emigrantë, larg atdheut, ndërtuan një gazetë që mbijetoi mbi një shekull dhe një federatë që, në çastet më të errëta, foli në emër të një kombi që ende po lindte. Vepra e tyre vazhdoi traditën e vëllezërve Frashëri dhe të gjithë letërsisë së Rilindjes në një kontinent të ri. Mësimi i tyre është i thjeshtë dhe i përhershëm: kombi nuk është vetëm gjeografi. Ai është vendim — i marrë po aq mirë në një sallë mbledhjeje në Boston sa edhe në një kuvend në Prizren.

Burimet:

• Wikipedia (anglisht), Vatra, the Pan-Albanian Federation of America — themelimi më 28 prill 1912, roli si "qeveri në mërgim" gjatë LPB, kuvendi i 29 dhjetorit 1918 dhe lobimi në Konferencën e Paqes, Paris 1919.
• Wikipedia (anglisht), Dielli (newspaper) — botimi i parë më 15 shkurt 1909, redaktorët Fan Noli (1909–1911) e Faik Konica, kalimi në organ të Vatrës (2 maj 1912) dhe në botim të përditshëm (9 nëntor 1915).
• gazetadielli.com — arkivi historik i gazetës Dielli dhe materiale mbi komunitetin shqiptar të Bostonit e Worcester-it.
• The Online Center for Albanian Studies (ocnal.com), The 53 Albanian newspapers published in the USA, 1906–1941 — për Kombi (1906) si gazeta e parë shqiptare në Amerikë.

— Redaksia ZHURMA