Dardanët: ilirët e Kosovës dhe të Dardanisë

Ndër të gjitha fiset që historia e lashtë ua njeh ilirëve, pak janë aq të lidhura ngushtë me një tokë të caktuar sa Dardanët me Dardaninë — krahinën që sot e mbulon në thelb Kosova, por që zgjatej dikur edhe mbi Shkupin e veriperëndimin e Maqedonisë, mbi Nishin (Naissus) e juglindjen e sotme të Serbisë, dhe mbi Kukësin, Tropojën e Hasin në veri të Shqipërisë. Kush e shqipton emrin e tyre, shqipton pa e ditur një fjalë që na shoqëron ende çdo ditë: dardha. Gjuhëtarët kanë vënë re prej kohësh se rrënja e emrit Dardani me gjasë lidhet pikërisht me pemën e dardhës — një kujtim bujqësor i ngulitur në vetë emrin e popullit. Pak emra etnikë në Ballkan e mbajnë kaq qartë vulën e gjuhës që ua trashëgoi këto troje.

Një ndër shtetet më të fuqishme ilire

Dardanët ishin pjesë e familjes së madhe ilire, paraardhësit e shqiptarëve, megjithëse onomastika tregon një tablo të nuancuar: në Dardaninë perëndimore — Kosovën e sotme — mbizotërojnë emrat ilirë, ndërsa drejt lindjes, nga juglindja e sotme serbe, shfaqen edhe gjurmë trakase. Ky kufitar dygjuhësor nuk e zbeh karakterin ilir të bërthamës dardane; përkundrazi, e bën Dardaninë urën ku bota ilire takohej me atë trakase.

Si shumica e popujve paleoballkanikë, dardanët nuk ishin një shtet i centralizuar në kuptimin modern, por një konfederatë fisesh të bashkuara rreth një shtëpie mbretërore. E megjithatë, nën udhëheqësit e tyre ata u ngritën në një ndër fuqitë më të frikshme të kohës. Figura më e madhe është Bardhyli, mbreti që ndali Maqedoninë: ai mundi disa herë maqedonët e molosët, sundoi mbi Maqedoninë e Epërme e Lynkestidën, dhe në vitin 359 p.e.s. shkatërroi ushtrinë e Perdikës III, duke vrarë vetë mbretin maqedon bashkë me katër mijë luftëtarë të tij. Ishte një goditje që e la Maqedoninë në buzë të greminës — derisa në fron u ngjit Filipi II, i ati i Aleksandrit, i cili më 358 p.e.s. ia ktheu humbjen plakut Bardhyl.

Mbretërit e Dardanisë

Pas Bardhylit, kujtesa historike na ruan një varg sundimtarësh që e mbajtën gjallë fuqinë dardane për shekuj. Në fund të shek. III p.e.s. shquhet Longari (rreth 231–206 p.e.s.), i cili luftoi pareshtur me mbretërit maqedonë dhe arriti të pushtonte herë pas here pjesë të Maqedonisë; më 230 p.e.s. ai mori Bylazorën, kryeqendrën strategjike të Peonisë. E pasoi i biri, Bato (rreth 206–176 p.e.s.), që në Luftën e Dytë Maqedonase luftoi krah Romës kundër Filipit V. Pastaj erdhi Monuni II (rreth 176–167 p.e.s.), i kujtuar për fitoren që u shkaktoi bastarnëve gjatë dyndjes së tyre mbi Dardaninë — një popull i tërë barbar që u thye para mureve dardane.

Këta mbretër nuk vepronin të izoluar. Bota e tyre ishte e njëjta botë e mbretërisë ilire që nga Shkodra te Lisi sfidonte fuqitë e Mesdheut; dhe ndonëse dardanët shpesh u gjendën në anë të kundërt me ilirët e jugut në lojën e ndërlikuar të aleancave, ata ishin gjak i të njëjtit trung.

Nën Romën: provinca Dardani

Pavarësia e Dardanisë u shua, si gjithë Iliria, nën peshën e Romës. Por toka dardane nuk u tret në harresë — përkundrazi, ajo do të bëhej një ndër djepat më pjellorë të perandorisë. Rreth viteve 284–293 të erës sonë, perandori Dioklecian — vetë me prejardhje ilire — e veçoi Dardaninë si provincë më vete, me kryeqendër Naissusin (Nishin e sotëm). Qytetet e saj kryesore ishin Naissus, Scupi (Shkupi) dhe Ulpiana, kjo e fundit një ndër qendrat më të rëndësishme, seli peshkopale e gjithë krahinës. Minierat e pasura të Dardanisë — ari, argjendi, plumbi — e bënë atë një thesar të perandorisë.

Toka dardane dha edhe burra që ndryshuan rrjedhën e historisë botërore. Këtu, në hapësirën e gjerë dardano-ilire, lindi plejada e perandorëve ilirë të Romës. Vetë Justiniani i Madh, ligjvënësi i madh i Bizantit, lindi rreth vitit 482 në fshatin Tauresium pranë Shkupit të sotëm, brenda Dardanisë. Si perandor, ai e nderoi vendlindjen me një themelim madhështor: kryeipeshkvinë e Justiniana Prima, një primaci kishtare me juridiksion mbi gjithë provincat e Dioqezës së Dakisë, përfshirë Dardaninë. Kur Ulpiana u shemb nga një tërmet më 518, Justiniani e rindërtoi me emrin Justiniana Secunda. Pra toka që sot quhet Kosovë, ishte atëherë djepi i njërit prej perandorëve më të mëdhenj që njohu njerëzimi.

Dardania që mbijetoi

Çfarë mbeti nga dardanët pas rënies së botës antike? Pyetja kërkon ndershmëri intelektuale, jo entuziazëm. Klasifikimi etnolinguistik i dardanëve diskutohet ende: onomastika tregon mbizotërim ilir me ndërhyrje trakase në zonat kufitare, dhe asnjë studiues serioz nuk pretendon një vijë gjaku të pastër e të pandërprerë. Por gjurmët janë të vërteta dhe domethënëse. Hyjnia vendëse e quajtur Dea Dardanica — Perëndesha Dardane, dëshmuar nga një gjetje arkeologjike në Vërban të Vitisë — tregon një kult autokton që i mbijetoi romanizimit. Dhe vetë emri i tokës, i lidhur me dardhën, mbërriti deri tek ne nëpër mijëvjeçarë.

Toponimet e tilla nuk janë provë e mjaftueshme në vetvete — emrat e vendeve shpesh mbijetojnë edhe nëpër ndërrime popullsie, dhe Konica vetë do të na qortonte po të ndërtonim mbi to një ngrehinë më të rëndë se ç'mban themeli. Por të marra së bashku me të dhënat e tjera mbi vijimësinë e gjuhës ilire me shqipen, ato e bëjnë Dardaninë një hallkë të padiskutueshme në zinxhirin e gjatë që lidh të sotmen me lashtësinë. Kosova nuk është një tokë pa kujtesë: ajo është Dardania, dhe Dardania ka emër ilir, mbretër ilirë dhe perëndi ilire. Kjo mjafton — pa nevojën e tepricës.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, zëri "Dardani" / "Dardania".
• John Wilkes, The Illyrians (Oxford: Blackwell, 1992).
• Wikipedia: "Kingdom of Dardania", "Dardania (Roman province)", "Bardylis", "Longarus", "Monunius (Dardanian chieftain)", "Dea Dardanica", "Justiniana Prima".
• N. G. L. Hammond, studime mbi Maqedoninë e hershme dhe luftërat me ilirët (mbi humbjen e Perdikës III, 359 p.e.s.).

— Redaksia ZHURMA