Kostandin Kristoforidhi: babai i gjuhës shqipe

Kur historia e një kombi shkruhet me emra, ka prej tyre që janë gjenerale e mbretër, dhe ka të tjerë — më të rrallë — që janë vetë gjuha. Kostandin Kristoforidhi (1827–1895) bën pjesë në këta të dytët. Pa pushkë e pa fron, ai i dha shqiptarëve atë që asnjë sundimtar nuk ua kishte dhënë dot: provën e zezë mbi të bardhë se gjuha e tyre ishte e aftë të mbante Shungullimën e Shkrimit të Shenjtë, peshën e një gramatike dhe gjerësinë e një fjalori. Prandaj brezat e quajtën, me të drejtë, babai i gjuhës shqipe.

Pse ka rëndësi

• Kostandin Kristoforidhi (1827–1895), i lindur në Elbasan, u shkollua në mjedise greqishtfolëse deri te kolegji Zosimea i Janinës dhe e ktheu atë erudicion në mbrojtje të shqipes.
• Më 1866 botoi Ungjijtë gegërisht, më 1872 Dhiatën e Re gegërisht dhe më 1879 variantin toskërisht — ura e parë serioze mes dy dialekteve kryesore.
• Gramatika e tij e shqipes doli më 1882 në Athinë; Fjalori i gjuhës shqipe, me rreth njëmbëdhjetë mijë e gjashtëqind fjalë, u botua vetëm më 1904, nëntë vjet pas vdekjes së autorit.
• Më 1884 shkroi «Gjahu i malësorëve», që mban titullin e prozës së parë origjinale letrare në shqip.

Nga Elbasani te Janina

Lindi më 22 maj 1827 në Elbasan, në një kohë kur shkolla shqipe nuk ekzistonte dhe kur fëmija që donte të mësonte shkronja detyrohej t'i mësonte në greqisht. Kristoforidhi — me emrin e vërtetë Kostandin Nelko — ndoqi këtë rrugë: u shkollua në mjedise greqishtfolëse dhe arriti deri te kolegji i njohur Zosimea i Janinës, një nga vatrat më të mira të arsimit në Ballkanin osman. Por ndodhi diçka që e ktheu mësimin kundër vetes së vet: sa më shumë thithte kulturë greke, aq më qartë e shihte se populli i tij po lihej pa shkrim, pa shkollë, pa zë. Erudicioni që iu dha për ta tjetërsuar, ai e ktheu në armë për ta mbrojtur identitetin shqiptar.

Ky brez njerëzish — i shkolluar jashtë, i ndërgjegjësuar brenda — është vetë lënda e gjallë e Romantizmit shqiptar dhe poetëve të Rilindjes. Kristoforidhi nuk ishte poet; ishte diçka edhe më themelore — punëtori që ndërtoi mjetin me të cilin poetët do të shkruanin.

Memorandumi dhe puna me Dhiatën

Më 1857, në Stamboll, Kristoforidhi hartoi një Memorandum për gjuhën shqipe, një tekst që dëshmon se mendja e tij e re tashmë e kishte vënë çështjen aty ku duhej: gjuha si themel i kombit. Pak vite më vonë, më 1865, Shoqëria Biblike Britanike dhe e Huaj e angazhoi për të përkthyer Shkrimet e Shenjta në shqip. Për një popull pa traditë të shkruar të standardizuar, ky ishte një rast i artë: teksti më i lexuar i botës do të fliste, më në fund, shqip.

Kristoforidhi iu përvesh punës me një përkushtim murgu. Më 1866 botoi përkthimin e parë gegërisht të katër Ungjijve dhe të Veprave të Apostujve; pasuan Psalmet dhe, kurorë e gjithçkaje, Dhiata e Re në gegërisht më 1872 dhe një variant toskërisht më 1879, që përmirësonte përkthimin e mëhershëm toskë të Vangjel Meksit (1823). Pak njerëz në historinë e shqipes kanë shkruar me kaq mjeshtëri në të dy dialektet kryesore. Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij e fshehtë: duke punuar njëkohësisht në gegërisht e toskërisht, ai ndërtoi urën e parë serioze mes dy brigjeve të gjuhës shqipe, shumë dekada para se standardi i njësuar të bëhej realitet.

Gramatika dhe fjalori: arkitektura e një gjuhe

Përkthimi tregon se një gjuhë mund të mbajë idenë; gramatika dhe fjalori tregojnë se ajo gjuhë ka ligje, rregull, qytetërim. Më 1882 Kristoforidhi botoi në Athinë një gramatikë të shqipes — të shkruar në greqisht, mbi bazën e dialektit toskë — që për kohën konsiderohet vepra më e qëlluar e këtij lloji. Por monumenti i tij i vërtetë mbeti i papublikuar sa qe gjallë: Fjalori i gjuhës shqipe, me rreth njëmbëdhjetë mijë e gjashtëqind fjalë, hartuar me kujdesin e një argjendari, doli në dritë vetëm më 1904 në Athinë, nëntë vjet pas vdekjes së autorit.

Ai fjalor nuk ishte thjesht një listë fjalësh. Ishte një deklaratë programi. Kristoforidhi përjashtoi me vetëdije një pjesë të mirë të huazimeve — sidomos orientalizmat dhe greqizmat — dhe u përpoq të nxirrte në pah pasurinë e rrënjëve vendëse, etimologjinë e fjalëve, thellësinë e shqipes si degë më vete. Në një kohë kur shumëkush e mendonte shqipen si përzierje dialektesh fshatare, ai e trajtoi si gjuhë me dinjitet evropian.

Prozatori i parë dhe lidhja me Konicën

Kristoforidhi nuk qe vetëm gjuhëtar i thatë. Më 1884 shkroi Gjahu i malësorëve, që mban titullin e prozës së parë origjinale letrare në shqip dhe njëkohësisht të tregimit të parë për fëmijë — sërish në të dy dialektet. Vepra u botua më 1902 në revistën Albania, gazetën që e drejtonte në mërgim një tjetër kolos i shkronjave shqipe. Kjo hollësi — proza e parë shqipe e shtypur nga shtypshkronja e diasporës — është vetë fryma e diasporës shqiptare që mbajti gjallë kulturën kombëtare kur atdheu nuk e lejonte dot.

Trashëgimia

Kristoforidhi vdiq në Elbasan më 1895, pa parë as shtetin shqiptar, as shkollën shqipe të lulëzuar, as fjalorin e tij të botuar. Por farën e kishte mbjellë. Çdo shqiptar që sot lexon e shkruan në gjuhën e vet ecën mbi themelet që ai i hodhi me durim, fjalë pas fjale, faqe pas faqeje. Konica do të thoshte se kombet maten me veprat e mendjes, jo me britmat e shesheve — dhe pak shqiptarë e provojnë këtë më mirë se elbasanasi i heshtur që ia dha gjuhës formën e një kombi. Vendi i tij është i sigurt midis figurave që portretizojnë kombin: jo si luftëtar, por si themelues.

Nëse Skënderbeu i dha shqiptarëve mitin dhe Rilindja u dha flamurin, Kristoforidhi u dha diçka pa të cilën të dyja do të mbeteshin të heshtura — fjalën e shkruar. Prandaj titulli babai i gjuhës shqipe nuk është lëvdatë, por përshkrim i thjeshtë i faktit.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albanian language / Albanian literature".
• Emil Lafe, "Gjuha shqipe, Konstandin Kristoforidhi dhe Martin Camaj", Gazeta Telegraf.
• "Kontributi i Kostandin Kristoforidhit në gjuhësinë shqiptare", Gazeta Dielli.
• "Fjalori i Kristoforidhit (1904)", Wikipedia në shqip; The Institute for Albanian and Protestant Studies, "The Bible Society and Albanian Translations".

— Redaksia ZHURMA