Miti 'shqiptarët erdhën vonë në Ballkan'

Ka mite që lindin nga padija dhe ka mite që lindin nga nevoja. Teza se shqiptarët "erdhën vonë" në Ballkan — se janë një popull ardhacak, i mbërritur diku nga Kaukazi ose nga thellësitë e Azisë gjatë mesjetës, mbi një tokë që dikush tjetër e kishte banuar para tyre — bën pjesë në llojin e dytë. Ajo nuk u ngrit nga arkivat; u ngrit nga kufijtë. Sa herë që një fqinj ka pasur lakmi për një copë tokë ku rronin shqiptarë, është thirrur e njëjta formulë: ata sapo kanë ardhur, pra toka s'është e tyre. Le ta shqyrtojmë formulën me mjetin që ajo i frikësohet më shumë — dëshminë.

Çfarë pohon miti

Versioni "i butë" pranon se shqiptarët janë në Ballkan prej shekujsh, por i shtyn fillesat e tyre vetëm te dokumentet e shekullit XI, sikur populli të mos kishte ekzistuar para se dikush ta shkruante emrin e tij. Versioni "i ashpër" — ai i historiografisë nacionaliste serbe e greke të shekullit XIX-XX — pohon se shqiptarët janë vendosur në Kosovë, në Shqipërinë e Veriut e në Çamëri vetëm pas pushtimit osman, si një lloj "vërshimi" demografik. Që të dyja versionet ndajnë të njëjtin qëllim: të shkëputin popullin nga toka, sepse një popull pa rrënjë në vend nuk ka të drejtë mbi të. Ky është mekanizmi i përhershëm që e kemi përshkruar te si ndërtohen mitet kundër shqiptarëve: pjella nuk është historia, por kufiri.

Dëshmia e parë: toka mban emrat e atyre që s'ikën

Gjuhësia historike ka një ligj të thjeshtë e të pamëshirshëm: emrat e vendeve ndryshojnë sipas rregullave fonetike të popullit që i shqipton pa ndërprerje. Kush ka jetuar mbi një tokë pa u larguar, e bart emrin e lashtë të saj nëpër shekuj, të gërryer nga goja e vet. Pikërisht këtu shqiptarët lënë gjurmën e tyre të padiskutueshme.

Emri antik Naissus erdhi te shqiptarët si Nish; Scupi u bë Shkup; Lissus u bë Lezhë; Scodra u bë Shkodër; Astibus u bë Shtip; Scardus u bë Shar. Këto kalime nuk janë rastësi: ato ndjekin saktësisht ligjet e zhvillimit të shqipes nga latinishtja e vonë e Ballkanit perëndimor. Dhe — ky është thumbi — shumë prej tyre hynë më pas te sllavishtja nëpërmjet formës së shqipëruar. Domethënë kur sllavët mbërritën në shekullin VI-VII, gjetën dikë që tashmë i shqiptonte këta emra në mënyrën shqipe. Toka, pra, dëshmon për një banor të vazhdueshëm, jo për një ardhacak të vonë.

Dëshmia e dytë: deti që harruam dhe malet që mbajtëm

Gjuha e një populli është arkivi i tij më i sinqertë, sepse askush s'mund ta falsifikojë. Fjalori i shqipes për detin — për anijet, peshkimin, lundrimin — është kryesisht huazim latin e venecian, ndërsa fjalori i barinjve, i maleve, i blegtorisë është i lashtë dhe vendës. Kjo flet për një popull që në antikitetin e vonë u tërhoq drejt brendisë malore dhe e humbi familjaritetin me bregun — pikërisht ç'do të prisnim nga pasardhësit e fiseve ilire të zonave malore, jo nga ardhacakë të porsazbarkuar nga deti. Lidhja e thellë e shqipes me trashëgiminë e lashtë ballkanike e kemi rrëfyer te shqipja dhe ilirishtja; mjafton këtu të kujtojmë se kjo lidhje është prova gjuhësore e një rrënjosjeje mijëravjeçare, jo e një mbërritjeje mesjetare.

Dëshmia e tretë: dokumenti, kur më në fund flet

Mungesa e një emri në dokumente nuk është mungesë e popullit; është mungesë e shkruesve. Megjithatë, edhe dokumenti flet. Gjeografi Ptolemeu, në shekullin II pas Krishtit, përmend një fis Albanoi me kryeqendrën Albanopolis në brendi të Ilirisë — pikërisht aty ku më vonë do të shfaqej krahina mesjetare e Arbanonit. Historiani bizantin Mihal Ataliati, rreth viteve 1079-1080, i përmend Arbanitët si nënshtetas të dukës së Durrësit. Emri etnik arbër/arbën, nga i cili rrjedh edhe Albania, ka një vijë të pandërprerë nga antikiteti te mesjeta. Që një popull të dalë "papritur" me një emër kaq të lashtë dhe me një gjuhë kaq arkaike, do të ishte mrekulli historike — ose, më saktë, do të ishte përrallë. Ata janë pasardhësit e ilirëve, jo mysafirë të vonuar.

Dëshmia e katërt: gjaku, dëshmitari i fundit

Studimet gjenetike të kohëve të fundit, larg pasioneve të historiografisë, dëshmojnë një vazhdimësi të fortë midis shqiptarëve të sotëm dhe popullsive të lashta të Ballkanit perëndimor të epokës së bronzit e të hekurit — pra atyre që historikisht njihen si ilirë. Përzierja me elementë sllavë ekziston, por është e moderuar (rreth 10-20%) dhe e mëvonshme. Trupi i kombit, pra, mban të njëjtën dëshmi që mban toka dhe gjuha: ne ishim këtu.

Pse u shpik miti, dhe pse s'qëndron

Konica do të kishte qeshur me ironinë e tezës: një popull akuzohet njëkohësisht se "erdhi vonë" dhe se "është tepër i prapambetur për të lëvizur" — sipas nevojës së momentit. E vërteta historike është më pak dramatike dhe shumë më e fortë: shqiptarët janë ndër popujt më të vjetër të Ballkanit, të mbijetuar mbi tokën e të parëve përmes perandorive, fesh dhe pushtuesish të radhës. Të pranosh këtë nuk është mburrje; është thjesht t'i lësh dëshmitë të flasin. Sa për lakminë që e shpiku mitin — ajo është aq e vjetër sa vetë kufijtë, dhe aq e brishtë sa çdo gënjeshtër që duhet rishpikur sa herë që del në dritë e vërteta.

Burimet:

• Robert Elsie, "The Early History of Albania" / Historical Dictionary of Albania (elsie.de).
• "Origin of the Albanians" dhe "Albanoi", Encyclopædia / Wikipedia me referenca akademike (Ptolemeu; Mihal Ataliati, 1079-1080).
• Project MUSE, "Who are the Albanians? The Illyrian Anthroponymy and the Ethnogenesis of the Albanians".
• Studime mbi vazhdimësinë toponimike (Naissus>Nish, Scupi>Shkup, Lissus>Lezhë) dhe ligjet fonetike të proto-shqipes.
• Studime gjenetike mbi vazhdimësinë e popullsive të Ballkanit perëndimor nga epoka e bronzit/hekurit te shqiptarët e sotëm.

— Redaksia ZHURMA