Fjalët më të vjetra: formula e pagëzimit e vitit 1462

Të gjitha gjuhët kanë një ditë të parë të shkruar, një çast kur fjala e folur prej shekujsh lë gjurmën e parë në letër. Për shqipen ai çast ka edhe datë edhe vend edhe autor: 8 nëntor 1462, krahina e Matit, dora e kryepeshkopit të Durrësit, Pal Engjëlli. Ajo që mbeti është një fjali e vetme — e shkurtër, e thjeshtë, e mbushur me peshën e mijëra vjetëve të heshtjes që e paraprinë.

Një fjali në një letër latine

Engjëlli (rreth 1416–1470) nuk u nis ta shkruante shqipen për dije e as për letërsi. Ai ishte kryepeshkop i Durrësit, njeri i kishës dhe — kjo na intereson — mik, bashkëpunëtor e këshilltar i ngushtë i Gjergj Kastriotit, Skënderbeut. Pas një vizite baritore nëpër famullitë e arkidioqezës, ai lëshoi një qarkore baritore, të shkruar tërësisht në latinisht, ku përmblidhte gjendjen e kishës dhe u linte priftërinjve udhëzime. Mes atyre rreshtave latinishte, sikur të kishte humbur durimin me një gjuhë që populli nuk e kuptonte, ai shkroi formulën e pagëzimit në gjuhën e vendit:

"Un'të paghesont' pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spertit Senit."

Pra: "Unë të pagëzoj në emër të Atit e të Birit e të Shpirtit Shenjt." Tetë fjalë shqip të ngulitura në një tekst kishtar latin — dhe ato tetë fjalë janë sot fjalia më e vjetër e dëshmuar e gjuhës shqipe të shkruar.

Pse u shkrua shqip, dhe jo latinisht?

Arsyeja është praktike, dhe pikërisht aty qëndron bukuria e saj. Në krahinat e thella malore, ku prifti mund të mungonte për javë e muaj, fëmijët lindnin e rrezikonin të vdisnin pa pagëzim. Kisha lejonte që, në rrezik vdekjeje, pagëzimin ta kryente çdo i krishterë — por formula duhej thënë saktë. Po si ta thoshte saktë një nënë apo një fqinjë malsor një fjali latine që nuk e kuptonte? Engjëlli e zgjidhi nyjën me mendjen e një bariu të mençur: e shkroi formulën në gjuhën që e fliste populli, që kushdo të mund ta thoshte e ta kuptonte në çastin e fundit.

Ky detaj e bën dokumentin dyfish të çmuar. Nuk është një ushtrim dijetari, por një gjurmë e gjallë e shqipes së folur në shekullin XV — e gegërishtes konkretisht, gjë që na lidh drejtpërdrejt me ndarjen mes gegërishtes dhe toskërishtes që do ta shoqëronte gjuhën ndër shekuj. Forma "paghesont", nyjat e parashtesuara "t'Atit", "t'Birit", mbarimi "Senit" për "shenjt" — të gjitha këto janë lëndë e gjallë gjuhësore, jo trillim.

Si u zbulua, gjysmë mijëvjeçari më vonë

Letra e Engjëllit fjeti e harruar nëpër arkiva për më shumë se katër shekuj e gjysmë. Sot ruhet në Bibliotekën Mediçeo-Laurenziana të Firences, brenda një kodiku të koleksionit Ashburnham. Atje e gjeti dhe e botoi më 1915 historiani rumun Nicolae Iorga — një rumun, pra, dhe jo një shqiptar, që i dha kombit shqiptar dëshminë e parë të shkruar të gjuhës së vet. Konica do ta vlerësonte ironinë: shpesh të tjerët na i kanë nxjerrë në dritë thesaret që ne i kishim nën këmbë.

Vlen të jemi të ndershëm me peshën e dokumentit. Formula e pagëzimit nuk është një libër, nuk është një vepër letrare; është një fjali e vetme, e fundosur në një tekst latin. Ajo nuk e nis traditën e shkrimit shqip si rrjedhë — atë do ta nisë gati një shekull më vonë Gjon Buzuku me "Mesharin" e vitit 1555, librin e parë të mirëfilltë shqip. Por formula është dëshmia: prova e zezë mbi të bardhë se shqipja shkruhej, kuptohej dhe çmohej në kohën e Skënderbeut.

Çfarë na mëson tetë fjalësh

Kundërshtarët e shqiptarëve kanë pëlqyer prej kohësh të pëshpëritin se shqipja qenka "gjuhë e re", pa rrënjë e pa moshë. Tetë fjalët e Engjëllit janë një përgjigje e thatë ndaj asaj shpifjeje. Më 1462, kur shumë gjuhë të sotme evropiane sapo po merrnin formë të shkruar, një kryepeshkop shqiptar e ndjeu nevojën ta shkruante gjuhën e popullit të vet — sepse ajo gjuhë ishte e gjallë, e plotë dhe e aftë ta mbante mbi shpinë një ritual të shenjtë.

Dhe ka diçka prekëse në vetë rrethanat. Fjalia e parë shqip nuk lindi në një oborr mbreti as në një kuvend dijetarësh, por në buzë të një vdekjeje — formula që duhej thënë mbi një foshnjë në rrezik, larg kishës, larg priftit, vetëm me gjuhën amtare në gojë. Kjo është, ndoshta, mënyra më e drejtë që një gjuhë malsorësh të hyjë në histori: jo me lavdi, por me dhembshuri; jo për t'u dukur, por për të shpëtuar një shpirt.

Pesë shekuj e gjysmë më vonë, ajo fjali e vetme rri ende e ndezur si qiri në krye të çdo historie të gjuhës shqipe. Gjithçka që erdhi pas saj — Buzuku, Bogdani, Rilindja, alfabeti i një Manastiri, standardi i një kongresi — i ka rrënjët, simbolikisht, te ato tetë fjalë të një kryepeshkopi që, mes latinishtes së ftohtë, vendosi ta shkruante shqipen sepse vetëm ajo flitej në zemra.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albanian language" dhe "Albanian literature".
• Nicolae Iorga, botimi i parë i dokumentit (1915), Biblioteca Medicea Laurenziana, Firence (koleksioni Ashburnham).
• Gazeta Dielli, "Formula e Pagëzimit, dokumenti i parë shqip i 8 nëntorit 1462".

— Redaksia ZHURMA