Gjuha ilire dhe vijimësia me shqipen

Asnjë pyetje nuk e ka ndjekur shqiptarin e arsimuar me aq këmbëngulje sa kjo: nga erdhi gjuha që flasim? Pyetja nuk është thjesht filologjike. Ajo prek vetëdijen tonë si popull, sepse një komb pa rrënjë gjuhësore ndihet, me të drejtë a pa të drejtë, si i ardhur. Por krenaria e vërtetë nuk ka frikë nga shqyrtimi. Le ta trajtojmë pra çështjen ashtu siç do ta kishte trajtuar një faqe e Diellit: me dashuri për të vërtetën dhe pa frikë nga ajo.

Një gjuhë e veçuar, e lashtë, e jona

Shqipja është gjuhë indoevropiane — kjo nuk diskutohet prej asnjë dijetari serioz. Por ajo zë një degë krejt të vetën në pemën indoevropiane, pa motër të gjallë pranë saj. Nuk është as sllave, as greke, as latine, as ndonjë degë e tyre; është një trashëgimtare e vetmuar e një gjuhe shumë më të vjetër të Ballkanit, e atyre që dijetarët i quajnë gjuhë paleoballkanike. Ky vetmim nuk është turp; është dëshmi lashtësie. Vetëm gjuhët që kanë mbijetuar mijëvjeçarë, ndërsa fqinjët e tyre u shuan, mbeten kështu të veçuara.

Po sa e lashtë është dëshmia e shkruar? Këtu duhet ndershmëri. Teksti i parë i sigurt në shqip është Formula e Pagëzimit, e shkruar nga Pal Engjëlli, peshkop i Durrësit, më 8 nëntor 1462 — gjashtë fjalë në gegërisht: «Un'te paghesont' pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spertit Senit». Vepra e parë e plotë e shtypur është Meshari i Gjon Buzukut, 1555. Pra shqipja shkruhet vonë — por kjo nuk do të thotë se flitej vonë. Mungesa e dokumentit nuk është mungesë e gjuhës.

Hipoteza ilire: çfarë qëndron dhe çfarë nuk qëndron

Teza më e dashur për ne është se shqipja rrjedh nga gjuha e ilirëve, paraardhësve tanë. Argumenti më i fortë në favor të saj është gjeografik dhe historik: shqiptarët flasin gjuhën e tyre pikërisht aty ku dikur shtrihej bota ilire, në një vijimësi banimi që nuk e ka ndërprerë asnjë zhvendosje e madhe popullsie. Aty ku gjuha mbetet në vendin e vet për mijëvjeçarë, trashëgimia nga banorët e lashtë është shpjegimi më i natyrshëm.

Por le të jemi në mënyrën e Konicës, që e donte Shqipërinë mjaft sa t'i thoshte të vërtetat e pakëndshme. Gjuhë ilire e shkruar, fjali ilire, tekst ilir — nuk kemi. Kemi vetëm thërrime: emra njerëzish, emra vendesh dhe ndonjë mbishkrim i copëzuar. Mbi këtë lëndë kaq të varfër është e pamundur të ndërtohet një provë e prerë gjuhësore. Prandaj dijetari i ndershëm thotë: hipoteza ilire është e mundshme dhe e arsyeshme, jo e provuar. Disa studiues, madje, mendojnë se paraardhësja e shqipes mund të ketë qenë jo vetë ilirishtja, por një gjuhë tjetër ballkanike e afërt me të — e pashkruar, e zhdukur, por motër e ilirishtes. Edhe ky variant na lë në tokë ilire dhe na lë trashëgimtarë të botës pararomake të Ballkanit.

Çfarë na thonë emrat e vendeve

Aty ku gjuha hesht, flasin toponimet ilire, emrat që mbijetuan. Shkodra antike quhej Scodra në burimet latine dhe Skodra në greqishten e vjetër — kryeqyteti i mbretërisë ilire. Kalimi i rregullt nga Skodra te shqipja Shkodër / Shkodra ndjek ligjet e brendshme fonetike të shqipes, jo ato të sllavishtes a të greqishtes. Po kështu lumenj si Drini ruajnë rrënjë të lashta indoevropiane. Këto emra nuk u huazuan; ata u trashëguan, duke kaluar nëpër gojën shqiptare brez pas brezi e duke u ndryshuar sipas rregullit të saj. Ky është argumenti më i fortë gjuhësor që kemi: jo fjalor i tërë ilir, por gjurma e ligjit fonetik mbi emrat e vendlindjes sonë.

Dëshmia e brendshme: vetë shqipja si kronikë

Edhe vetë trupi i shqipes flet. Ndarja midis gegërishtes dhe toskërishtes, që e ndan afërsisht lumi Shkumbin, është më e vjetër se ardhja e sllavëve në Ballkan — sepse dy dialektet i trajtojnë ndryshe huazimet sllave, çka tregon se ndarja ekzistonte para tyre. Pra shqipja ishte këtu, e gjallë dhe e degëzuar, përpara dyndjeve të mëdha të shekullit VI–VII. Kjo nuk e provon ilirizmin drejtpërdrejt, por e hedh poshtë pretendimin se shqiptarët janë të ardhur të vonshëm.

Miti dhe e vërteta

Ka pasur dhe ka ende narrativa armiqësore që duan t'na shkëpusin nga toka jonë, ashtu siç ka pasur edhe romantizëm kombëtar që e kthen hipotezën në dogmë të padiskutueshme. Të dyja janë gabime. Ne nuk kemi nevojë të mohojmë vështirësitë e provës për të qenë krenarë — kjo është tema e mitit të kundërt, që e shqyrtojmë veçmas. Krenaria e maturuar e Diellit thotë kështu: shqipja është një nga gjuhët më të vjetra të gjalla të Evropës; ajo është bija e mundshme e ilirishtes dhe, sido që të jetë, trashëgimtarja e botës pararomake të këtyre trojeve. Kaq mjafton. E vërteta, e mbajtur me ndershmëri, është më e bukur se çdo legjendë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, «Albanian language» dhe «Illyrian language».
• Eric P. Hamp, «The Position of Albanian», në studimet mbi vendin e shqipes në indoevropianishten (rishikim i tezës trako-ilire pas viteve 1960).
• Wikipedia (përmbledhëse, me referenca akademike): «Origin of the Albanians», «Proto-Albanian language», «Paleo-Balkan languages», «Formula e pagëzimit», «Meshari».
• Burime mbi toponiminë ilire-shqiptare dhe zhvillimin Scodra → Shkodër; ndarja gegërisht–toskërisht para dyndjeve sllave.

— Redaksia ZHURMA